ludzie niepodległości

100 nazwisk na 100-lecie odzyskania niepodległości. To subiektywna, redakcyjna lista postaci, które do polskiego zbioru wniosły coś cennego. Dlaczego właśnie te osoby wybraliśmy? Uzasadnienia znajdziecie Państwo w biogramach.

Kiedy Arctowski udał się pod koniec XIX w. na Antarktydę, większość ludzi na świecie nawet nie wiedziała, że taki kontynent istnieje. Wyprawa „Belgiki”, w której wziął udział polski uczony, była również pierwszą, która spędziła całą zimę na nieprzychylnym ludziom lądzie.

Dla jednych – bohater. Dla innych – grabarz polskiej gospodarki. Dla mieszkańców warszawskiego Bródna, które regularnie odwiedzał jako wicepremier – po prostu uwielbiający lody wiśniowe i orzeszki pan Leszek, za którym nikt nie mógł nadążyć. I to dosłownie (był mistrzem Polski juniorów w biegach przełajowych w 1965 r.). – Pozostał normalny. Poszedł w politykę, w ministry, ale dalej przyjeżdżał na Bródno, z każdym porozmawiał, ukłonił się. Chodził bez ochroniarzy – opowiadają jego ówcześni sąsiedzi.

Nie ma drugiego Polaka, który zrobiłby więcej dla polsko-niemieckiego pojednania. Dyplomata, historyk, dziennikarz. Współzałożyciel Rady Pomocy Żydom „Żegota”. W ostatnich latach życia zaangażowany w politykę. Jego bon-moty były źródłem zarówno popularności, jak i problemów.

O niewielu ludziach można powiedzieć, że przyczynili się do rozwoju motoryzacji w kosmosie. Mieczysław Bekker był jednym z nich. Miał unikatowe zainteresowania: przed II wojną światową jako pracownik MON zajmował się pojazdami wojskowymi, a konkretnie sposobem, w jaki ich koła czy gąsienice zachowują się w kontakcie z podłożem. Już w latach 30. było bowiem pewne, że w razie konfliktu mobilność wojsk będzie kluczowa.

Nie sprzedał milionów płyt, nie zasiadał w jury talent show, nie dorobił się. Ale nie było drugiej osoby, która miałaby większy wpływ na rozwój polskiej muzyki niezależnej. – To jedyna polska płyta, którą można bez wstydu puścić w dowolnym miejscu na świecie – mówił o „Czarnej Brygadzie” Kazik Staszewski. Dalej były kolejne kamienie milowe: od „Biada, biada, biada” czy „Nabij faję” reggae’owego Izreala, przez kultową „Legendę” Armii, po postgrunge’owego „Falarka” kompletnie niedocenionej grupy Falarek Band.

Ci, którzy się z nim zetknęli, jako jego dominujące cechy wskazywali „talent wypowiadania się w perfekcyjnych zdaniach i akapitach” oraz zdolności analityczne. „Nie tolerował czczej gadaniny, a choć mówił z polskim akcentem, formułował zdania jasno i dobitnie” – pisała o nim we wspomnieniach Madeleine Albright, sekretarz stanu w administracji Billa Clintona.

Jest jednym z największych i jednocześnie najmniej znanych polskich naukowców. A szkoda, bo z owocami jego pracy stykamy się, za każdym razem biorąc do ręki telefon komórkowy, siadając przed komputerem lub telewizorem. Urodzony w 1885 r. uczony przygodę z nauką zaczął w wieku 16 lat jako pomocnik aptekarza.

Na kartach historii zapisał się już w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r., kiedy stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie. Choć pełnił tę funkcję jedynie kilka dni (po powrocie Piłsudskiego z Magdeburga przekazał mu władzę), zdążył wysunąć kilka postulatów (przede wszystkim ośmiogodzinny dzień pracy), które w dużej mierze wskazały kierunek reform w przyszłej Polsce.

Już w liceum założył organizację patriotyczną. Zwalczał idee rewolucyjne socjalistów. Tu fundamentalnie się różnił z Piłsudskim i jego Polską Partią Socjalistyczną, a różnice te z biegiem lat tylko się pogłębiały. W 1908 r. wydał książkę, która wyznaczyła kierunek myślenia ruchu narodowego: „Niemcy, Rosja i kwestia polska”. Przekonywał, że to Prusy są największym zagrożeniem dla Polski.

Nigdy w historii wojen tak wielu nie zawdzięczało tak wiele tak niewielu” - choć wbrew potocznej opinii słynne zdanie Winstona Churchilla odnosiło się raczej do wszystkich pilotów walczących w bitwie o Anglię, a nie tylko Dywizjonu 303, to jednak Polacy mieli prawo być szczególnie dumni. Ich olbrzymi wkład w zwycięstwo był niezaprzeczalny.

Przedwojenna Polska dorobiła się wielu wybitnych filozofów. Większość z nich – jak Kazimierz Twardowski, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stanisław Leśniewski czy Jan Łukasiewicz – skupiona była w szkole lwowsko-warszawskiej.

Urodzony w XIX-wiecznej Warszawie Kazimierz Funk był fit długo przed tym, nim świat oszalał na punkcie zdrowego trybu życia. To on stworzył podwaliny współczesnej nauki o żywieniu. Zwracał uwagę na to, jak ważna jest zbilansowana i zróżnicowana dieta, spożywanie produktów naturalnych oraz aktywność fizyczna.

Kierował najprężniejszym ośrodkiem kulturalnym polskiej emigracji po II wojnie światowej. Andrzej Bobkowski, Józef Czapski, Witold Gombrowicz, Zofia i Zygmunt Hertzowie, Czesław Miłosz, Juliusz Mieroszewski – to tylko przykładowe nazwiska autorów piszących do założonego przez Giedroycia miesięcznika „Kultura”.

Gdyby Akademia Szwedzka była bardziej rychliwa, mielibyśmy nie czterech, lecz pięciu noblistów w dziedzinie literatury (nie licząc Izaaka Singera, który pisał w jidysz). Według wdowy po pisarzu, Rity Gombrowicz, nagrodę miał dostać w listopadzie 1969 r., w lipcu jednak zmarł.

Chociaż Bank Gospodarstwa Krajowego powstał w 1924 r. z inicjatywy premiera Władysława Grabskiego, to utożsamiany był przed wojną z Góreckim, który funkcję prezesa objął trzy lata później. To częsty w tamtym okresie przykład wojskowego, który po przewrocie majowym trafił na stanowisko w rządzie lub okolicach. Górecki był żołnierzem Legionów. Wsławił się organizacją buntu II Brygady po ogłoszeniu pokoju brzeskiego (groziła mu za to kara śmierci).

Piłka jest okrągła, a bramki są dwie”, „Mecz można wygrać, przegrać albo zremisować” i wiele innych nieśmiertelnych bon motów polskiego trenera wszechczasów (przynajmniej jeśli chodzi o piłkę kopaną) doskonale ilustruje jego podejście do futbolu.

Polska musi przyjąć euro!” – przypominają nam co jakiś czas decydenci z Brukseli. W takich chwilach w korytarzach NBP wieje chłodem. Nie tylko stałby się on ledwie filią europejskiego nadzorcy, ale trzeba by było się zastanowić, co zrobić z rzeźbą, która wita gości w jego siedzibie – z popiersiem Władysława Grabskiego.