Decyzje ZUS: Doręczenia i zasady zaskarżania

Sejm 27 października 2022 r. przyjął ustawę o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (dalej: nowelizacja z 27 października 2022 r.). Została ona bez poprawek przyjęta przez Senat i w dniu zamknięcia numeru oczekiwała na podpis prezydenta. Ustawa wprowadza ważne zmiany, o których powinni pamiętać płatnicy. Pierwsza to informacja ważna dla drobnych przedsiębiorców - rozłożenie zadłużenia składkowego pozwoli im na uzyskanie np. zasiłku chorobowego, ponieważ nie będą już wtedy uznawani za dłużników. Druga to sposób doręczania decyzji ZUS na profil na Platformę Usług Elektronicznych (PUE). Ta kwestia jest niezwykle ważna dla ubezpieczonych i płatników, ponieważ od daty doręczenia liczą się terminy zaskarżenia decyzji. A te nie są jednolite, podobnie jak zasady stosowane do poszczególnych decyzji. Cały system zaskarżania decyzji ZUS jest o tyle trudny, że zastosowanie mają tu przepisy ustaw:

• z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1009; ost.zm. Dz.U. z 2022 r. poz. 2185; dalej: ustawa systemowa),
• z 14 czerwca 1960 r. ‒ Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000; ost.zm. Dz.U. z 2022 r. poz. 2185; dalej: k.p.a.),
• z 17 listopada 1964 r. ‒ Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1805; ost.zm. Dz.U. z 2022 r. poz. 2127; dalej: k.p.c.),
• z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329; ost.zm. Dz.U. z 2022 r. poz. 1457; dalej: p.p.s.a.).

wydawanie decyzji

Zgodnie z art. 83 ustawy systemowej ZUS wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności:

• zgłaszania do ubezpieczeń społecznych,
• ustalania płatnika składek,
• przebiegu ubezpieczeń,
• ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek,
• ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek,
• ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
• wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Trzeba zwrócić uwagę na zwrot „w szczególności”, który oznacza, że powyższe wyliczenie stanowi katalog otwarty, a ZUS może wydawać decyzję także w innych sprawach, które mieszczą się w zakresie zadań ZUS. Jednym z zadań ZUS jest realizacja „przepisów o ubezpieczeniach społecznych”. A to oznacza, że ZUS może wydawać decyzje we wszelkich sprawach, które dotyczą „przepisów o ubezpieczeniach społecznych”. Kontrowersyjnym przedmiotem decyzji bywa ustalenie nowej podstawy składek dla ubezpieczonego (najczęściej chodzi o jej zmniejszenie w stosunku do tej zgłoszonej przez płatnika) lub stwierdzenie, że dana osoba nie podlega ubezpieczeniom, mimo że do ubezpieczeń została zgłoszona. Zwraca się uwagę, że ZUS nie ma ku temu podstaw, szczególnie w zakresie ustalania nowej podstawy wymiaru składek. Chodzi tu o przypadki, gdy ZUS uzna, że dana osoba została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych z fikcyjną wysokością wynagrodzenia tylko po to, aby otrzymać wysokie świadczenia z ubezpieczenia chorobowego. Sądy przyznają jednak, że ZUS takie prawo ma. Uznają, że jest on uprawniony do kontroli i korygowania zawyżonych podstaw wymiaru składek z każdego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym dla zapobieżenia nabywania nienależnych lub zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na intencjonalny lub manipulacyjny zamiar uzyskania takich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w sposób sprzeczny z prawem lub zmierzający do obejścia przepisów i zasad systemu ubezpieczeń społecznych (tak np. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 28 października 2021 r., sygn. akt III AUa 1581/20).