Indeks Racji Stanu: Polska nie wykorzystuje potencjału

Podczas Forum Ekonomicznego w Karpaczu w studiu Dziennika Gazety Prawnej o wynikach i założeniach Indeksu Racji Stanu rozmawiali Marcin Chludziński, przewodniczący Rady Centrum Strategii Rozwojowych, oraz Kamil Fijałkowski, ekspert Centrum i główny autor indeksu. Narzędzie ma porządkować dyskusję o kondycji Polski, zastępując spory oparte wyłącznie na opiniach wiarygodnymi danymi.
Jak wyjaśniał Marcin Chludziński, punktem wyjścia do stworzenia indeksu była obserwacja, że w debacie publicznej często pojawia się pytanie, czy „jest lepiej, czy gorzej”, ale za tymi ocenami nie zawsze stoją twarde dane.

Bezpieczeństwo, dobrobyt i rozwój gospodarczy

Rację stanu autorzy projektu rozumieją przede wszystkim jako zdolność państwa do zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa, stabilnego dobrobytu i warunków do rozwoju gospodarczego. Indeks ma więc nie tyle rozstrzygać, czym jest polska racja stanu, ile stworzyć narzędzie pozwalające mierzyć warunki, które wpływają na możliwości rozwoju państwa.

Kamil Fijałkowski zwracał uwagę, że największym wyzwaniem metodologicznym było sprowadzenie bardzo różnych obszarów funkcjonowania państwa do wspólnej skali. Demografia, finanse publiczne, obronność czy kapitał społeczny nie są przecież bezpośrednio porównywalne.

Model został zbudowany na podstawie istniejących na świecie metod tworzenia wskaźników złożonych. Poszczególne dane statystyczne są przeliczane na skalę od 0 do 100 punktów, a następnie agregowane w ramach kolejnych poziomów modelu. Metodologia jest jawna, a poszczególne wskaźniki mają własne formuły pozwalające prześledzić sposób dojścia do wyniku końcowego.

Główny wynik indeksu to 55 punktów na 100 możliwych. Chludziński przestrzegał jednak przed traktowaniem tej liczby jako samodzielnej oceny Polski. Jej znaczenie ujawnia się dopiero po zejściu do poszczególnych subindeksów.
– Realizujemy swoją rację stanu w 55 proc., a moglibyśmy bardziej – zauważył.

Wynik pokazuje jednocześnie bardzo różne obszary kondycji państwa. Jednym z najsłabszych jest demografia. Niska dzietność oznacza w dłuższej perspektywie m.in. mniejszą bazę podatkową, mniejszą liczbę pracowników oraz presję na system emerytalny.

Drugim istotnym problemem pozostaje ład instytucjonalny. Zdaniem Chludzińskiego jego słabość ma bezpośrednie znaczenie dla gospodarki, ponieważ stabilność prawa, przewidywalność działania administracji i jednolitość orzecznictwa są ważnymi elementami decyzji inwestycyjnych. – Jeśli takich konsensusów strategicznych nie będzie, to pewne sprawy, będąc przedmiotem albo konfliktu, albo braku zgody, nie będą podstawą do stabilnego rozwoju Polski – podkreślał.

Najłatwiej poprawić finanse, najtrudniej demografię

Autorzy indeksu zwracają uwagę, że poszczególne problemy mają zupełnie różny horyzont naprawy. W przypadku finansów publicznych możliwe są działania, których efekty pojawią się relatywnie szybko: od ograniczenia wydatków po zmiany w systemie podatkowym.– Do tego można zabrać się szybciej – mówił Chludziński, wskazując jednocześnie, że w przypadku demografii nawet dobrze zaprojektowane działania regulacyjne, finansowe i kulturowe przynoszą efekty dopiero po wielu latach.

Fijałkowski zwracał natomiast uwagę na szczególną trudność pomiaru jakości instytucji. Wymaga to dobrania odpowiednich, możliwie obiektywnych źródeł. Jak zaznaczał ekspert, kwestionowanie znaczenia części kluczowych instytucji państwa ogranicza stabilność i możliwości działania Polski, a także pozycję międzynarodową.

Krzysztof Ratnicyn

Pełny model i wyniki Indeksu Racji Stanu są dostępne online pod adresem indeksracjistanu.org