Asystencja osobista (dalej: AOON) – na czym polega i dlaczego wymaga uregulowania na poziomie systemowym?

AOON to najważniejsza usługa wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami, dzięki której niepełnosprawni – szczególnie ci, którzy wymagają bardzo intensywnego wsparcia – mają szansę na niezależne życie. Polega ona na wspieraniu osób z niepełnosprawnościami w codziennych czynnościach, których osoby te nie mogą wykonać samodzielnie, takich jak m.in. ubieranie się, czynności pielęgnacyjne, wychodzenie z domu, przemieszczanie się po mieście, przyjmowanie leków, robienie zakupów, utrzymywanie relacji ze znajomymi czy wykonywanie pracy zawodowej.

Jak podkreśla Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych Łukasz Krasoń – asystent osobisty nie jest opiekunem, członkiem rodziny, ani wolontariuszem.

Aktualnie, asystencja osobista realizowana jest w ramach rocznych programów rządowych, finansowanych z Funduszu Solidarnościowego. Oznacza to brak ciągłości wsparcia, ograniczony dostęp i różną jakość usług.

Asystencja osobista nie dla seniorów powyżej 65 roku życia

W dniu 28października br. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD168, a następnie nr druku sejmowego: 1929), który – według MRPiPS – czyni zadość wymaganiom Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

Jak wynika z komunikatu Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych Łukasza Krasonia, z 8 maja br. (kiedy to rozpoczęły się prace nad ww. projektem) – rządowy projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami jest rezultatem wielomiesięcznych analiz, konsultacji społecznych i szeroko zakrojonego dialogu z przedstawicielami środowisk osób z niepełnosprawnościami, aby rozwiązania zawarte w ustawie były jak najlepiej dopasowane do oczekiwań i potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Projekt ten, został przygotowany z uwzględnieniem doświadczeń wynikających z przetestowania w latach 2022-2023 przygotowanego przez MRPiPS Standardu Asystencji Osobistej (w ramach 100 237 godzin udzielonego wsparcia) oraz blisko 40% z 1080 uwag zgłoszonych w ramach konsultacji publicznych ww. projektu.

Jednocześnie jednak – zgodnie z art. 9 pkt 1 ww. projektu – o asystencję osobistą mogą ubiegać się wyłącznie osoby niepełnosprawne, które nie ukończyły 65 roku życia. Osoby po ukończeniu 65 roku życia – zgodnie z art. 9 ust. 2 ww. projektu – mają być uprawnione do korzystania z asystencji osobistej, tylko pod warunkiem, że prawo do tej asystencji nabyły przed ukończeniem ww. granicy wiekowej i wyłącznie do upływu okresu, na który została wydana decyzja ustalająca prawo do asystencji osobistej. Jednocześnie – w art. 3 ww. projektu – znajduje się informacja, że jego celem jest udzielanie osobom z niepełnosprawnościami wsparcia umożliwiającego niezależne życie, zgodnie z art. 19 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych – w jej art. 19 – stanowi natomiast, iż państwa strony niniejszej Konwencji uznają równe prawo wszystkich osób niepełnosprawnych do życia w społeczeństwie (wszystkich, czyli – bez różnicowania ich ze względu na wiek). Tymczasem – czy pozbawienie osób niepełnosprawnych, które ukończyły 65 rok życia prawa do korzystania z „najważniejszej usługi wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami, dzięki której osoby z niepełnosprawnościami, szczególnie te które wymagają bardzo intensywnego wsparcia, mają szansę na niezależne życie”1 (jak wskazuje sam Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych), na równi z innymi, młodszymi osobami niepełnosprawnymi – nie stanowi pozbawienia tych osób prawa do życia w społeczeństwie na równi z tymi – innymi, młodszymi osobami niepełnosprawnymi?

Wykluczeniu seniorów, którzy ukończyli 65 roku życia z prawa do asystencji osobistej, przeciwstawiało się Rządowe Centrum Legislacji

W ramach prac Stałego Komitetu Rady Ministrów nad rządowym projektem o AOOS – uwagi do niego, w dniu 7 maja br., zgłosiły Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Rozwoju i Technologii, Ministerstwo Finansów oraz Rządowe Centrum Legislacji. To ostatnie (tj. RCL) – podniosło m.in. problem wykluczenia z prawa do korzystania z AOON osób niepełnosprawnych, które ukończyły 65 rok życia, zwracając się do SKRM o ponowną analizę przyjętych w projekcie rozwiązań określających granice wiekowe, zwłaszcza w odniesieniu do górnej granicy wieku osób, które mogą zostać objęte asystencją osobistą:

– „Zgodnie z art. 3 projektu ustawy celem asystencji osobistej jest udzielenie osobom z niepełnosprawnością wsparcia umożliwiającego niezależne życie, zgodnie z art. 19 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. W art. 5 ust. 1 Konwencji podkreślono, że wszyscy ludzie są równi wobec prawa i są uprawnieni, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, do jednakowej ochrony prawnej i jednakowych korzyści wynikających z prawa, natomiast z art. 19 Konwencji wynika, że Państwa Strony Konwencji uznają równe prawo wszystkich osób niepełnosprawnych do życia w społeczeństwie, nie wprowadzając żadnego ograniczenia ze względu na wiek osób niepełnosprawnych. Z tego postanowienia Konwencji wynika także zobowiązanie do zapewnienia osobom niepełnosprawnym m.in. dostępu do szerokiego zakresu usług świadczonych w domu, w miejscu zamieszkania i innych usług wsparcia świadczonych w ramach społeczności lokalnej, w tym do pomocy osobistej niezbędnej do życia włączenia w społeczność, która także pozwoli na zapobieganie izolacji i segregacji społecznej. Z uzasadnienia projektu ustawy (str. 11) wynika, że równolegle będzie funkcjonował program resortowy „Asystent Osobisty Osoby Niepełnosprawnej” (podstawą prawną programu jest art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym), który „w kolejnych latach obejmie seniorów w większym stopniu”. Przewiduje się tak w związku z tym, że osoby korzystające dziś z programu resortowego zostaną w znaczącej części objęte asystencją ustawową. Ponadto rozwiązaniem, które ma zwiększyć dostępność do wsparcia w miejscu zamieszkania jest procedowany aktualnie w ramach konsultacji publicznych projekt ustawy o bonie senioralnym (UA3), którego celem jest „wypracowanie komplementarnego systemu wsparcia w aktywności społecznej, czynnościach pielęgnacyjnych oraz zaspokojeniu potrzeb dnia codziennego osobom w wieku starszym”, przy czym „bon senioralny ma być w swoim założeniu usługą społeczną o charakterze opiekuńczym, dostosowaną do potrzeb osób w wieku 75 lat lub więcej i z tego względu powinien być realizowany na szczeblu lokalnym – blisko osób, do których jest kierowany.” Zatem poza zakresem obowiązywania obu projektowanych ustaw pozostanie, co do zasady, grupa osób niepełnosprawnych w wieku od 65 do 75 lat.” – argumentuje RCL.

W odpowiedzi na powyższe zastrzeżenia RCL – w piśmie z dnia 8 maja 2025 r., znak BON-VII.0210.41.2024 – MRPiPS poinformowało, że – nie zamierza uwzględnić zgłoszonej uwagi: „wnioskodawca pozostaje przy stanowisku, że ustawa o asystencji osobistej nie powinna obejmować osób w wieku senioralnym”, wyjaśniając, iż:

  1. Wsparcie osób z niepełnosprawnościami oraz seniorów leży w ramach kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (odpowiednio: powiatów oraz gmin), z co za tym idzie – „utworzenie jednego instrumentu wspierającego również osoby 65+ mogłoby budzić pewne wątpliwości”,
  2. Żaden inny kraj na świecie, w tym żaden z krajów, które ratyfikowały Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych – nie umożliwia skorzystania z asystencji osobistej osobom, które utraciły sprawność po 65 roku życia, „co jest podyktowane zarówno względami merytorycznymi (inny rodzaj ryzyka – potrzeba wsparcia wynikająca z wieku, którą można ogółem przewidzieć), jak i finansowymi”,
  3. Na zapewnienie adekwatnego wsparcia osobom między 66 a 75 rokiem życia pozwala kontynuacja programu finansowanego z Funduszu Solidarnościowego (red.: który jednak – jak argumentuje samo MRPiPS1 – z tego względu, że finansowanie z Funduszu Solidarnościowego odbywa się w trybie rocznych programów – „oznacza brak ciągłości wsparcia, ograniczony dostęp i różną jakość usługi”) i ostatecznie
  4. Do osób powyżej 65 roku życia kierowane są dedykowane programy wsparcia, np. Program „Opieka 75+”, jak i procedowany aktualnie na poziomie rządu bon senioralny, który – wedle przekazanych oficjalnie informacji – ma docelowo objąć również osoby w wieku 66-75 lat.

Kiedy można spodziewać się wejścia w życie usługi wsparcia w postaci AOON?

Nie ulega wątpliwości, że uregulowanie kwestii asystencji osobistej osób niepełnosprawnych na poziomie ustawowym jest problemem niezwykle istotnym i doniosłym społecznie. Dlatego też, należy mieć nadzieję, że jak najszybciej znajdzie ono swój finał – w jak najlepszej dla osób niepełnosprawnych, możliwej formie.

Ważne

Na chwilę obecną, tj. 28 października 2025 r. – projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD168, a następnie druk sejmowy nr 1929) został przyjęty przez Radę Ministrów i w następstwie powyższego – w dniu 4 listopada 2025 r., został on wniesiony przez Premiera do Sejmu, a 7 listopada skierowany do I czytania w Sejmie. Posiedzenie Sejmu, podczas którego zostanie on poddany obradom posłów, zostało wyznaczone na 18 listopada 2025 r. Jeżeli Sejm ostatecznie uchwali ustawę większością głosów „za”, wówczas – zostanie ona przekazana Marszałkowi Senatu. Dopiero po zakończeniu prac nad ustawą w Senacie (jeżeli ten przyjmie ją bez zmian) – trafi ona do podpisu na biurko Prezydenta. Do ewentualnego wejścia w życie, omawiany projekt rządowy, czeka zatem jeszcze dosyć długa droga. Zgodnie z art. 125 projektu – jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem rządu – zakłada on, że nowe przepisy miałyby wejść w życie od 1 stycznia 2027 r.

W komunikacie wydanym przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów po posiedzeniu rządu, które odbyło się w dniu 28 października 2025 r., poinformowano:

– „Rząd przyjął przełomowe przepisy dla osób z niepełnosprawnościami. Będą one mogły korzystać z pomocy asystenta osobistego, który na stałe będzie wspierał je w codziennym funkcjonowaniu - m.in. przemieszczaniu się, prowadzeniu domu, załatwianiu spraw urzędowych, a także w pracy, nauce i kontaktach społecznych. Usługa asystencji osobistej będzie bezpłatna. Obejmie ona docelowo ok. 100 tys. osób z niepełnosprawnościami oraz nawet 500 tys. ich bliskich. Nowe przepisy mają wejść w życie w 2027 roku. Rząd planuje przeznaczyć na program asystencji osobistej ponad 47 mld zł do 2035 roku.

Do tej pory usługi asystenckie działały tylko w ramach czasowych i ograniczonych programów, kierowanych do samorządów i organizacji pozarządowych. Teraz powstanie stały, ogólnopolski system, dzięki któremu każda osoba potrzebująca wsparcia asystenta osobistego będzie miała do niego dostęp. Rozwiązanie będzie dużym odciążeniem także dla rodzin i bliskich osób z niepełnosprawnościami.”

Zgodnie z projektem – jak dalej wyjaśniła Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – o asystencję osobistą będą mogły docelowo ubiegać się osoby w wieku 18-65 lat, które uzyskały co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia, a od trzeciego roku działania ustawy – także młodzież z niepełnosprawnością od 13 roku życia. Asystentem będzie mogła zostać osoba pełnoletnia, która m.in. ukończy specjalne szkolenie, kurs pierwszej pomocy i ewakuacji osób z niepełnosprawnościami oraz przejdzie instruktaż dla konkretnej osoby. Decyzja o przyznaniu osobistej asystencji, wraz z miesięcznym wymiarem godzin i zakresem wsparcia, dokonywana będzie przez wojewódzki zespół ds. orzekania o niepełnosprawności. Nowa forma wsparcia osób z niepełnosprawnościami ma objąć cały kraj, ponieważ usługa asystencji zostanie zorganizowana w każdym powiecie w Polsce, co ma wpłynąć na zwiększenia niezależności życia osób z niepełnosprawnościami. W zależności od sytuacji danej osoby, asystent będzie ją wspierał od 20 do docelowo 240 godzin miesięcznie (w pierwszym roku obowiązywania ustawy do 200 godzin, w drugim – do 220 godzin). Najwyższa możliwa liczba godzin wsparcia miesięcznie (240 godzin) oznacza, że asystent osobisty będzie dostępny dla osoby z niepełnosprawnością średnio 8 godzin dziennie. Jak wynika z powyższego – jednak nie dla niepełnosprawnego seniora, które ukończył już 65 rok życia.

1 Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych i Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ustawa o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami – ważne uwagi (wersja 06.05.2025), 7 maja 2025 r.

Podstawa prawna:

  • Rządowy projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD168, a następnie druk sejmowy nr 1929)
  • Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych – przyjęta przez ONZ w 2006 r, ratyfikowana przez Polskę w 2012 r.

fot. KPRM