Jak przeciwdziałać chorobom zawodowym

Kodeks pracy nie definiuje choroby zawodowej. Aby móc ją określić, należy sięgnąć do ustawy wypadkowej z dnia 30 października 2002 r. Wskazano w niej, że za chorobę zawodową uważa się chorobę określoną w wykazie chorób zawodowych, o którym mowa w art. 237 par. 1 pkt 2 k.p., jeżeli została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Kiedy choroba jest zawodowa Z definicji zawartej w ustawie wypadkowej nie wynika jednak, że samo rozpoznanie u pracownika choroby zamieszczonej w wykazie chorób zawodowych decyduje o uznaniu jej za chorobę zawodową. Aby dane schorzenie można było uznać za chorobę zawodową, konieczne jest wykazanie, że na jej powstanie miały wpływ warunki pracy. Potwierdza to regulacja zawarta w par. 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób, zgodnie z którą przy zgłaszaniu podejrzenia, rozpoznawaniu i stwierdzaniu chorób zawodowych uwzględnia się choroby ujęte w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanymi narażeniem zawodowym. W ocenie Sądu Najwyższego działanie czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy ma przesądzające znaczenie dla rozpoznania choroby zawodowej (teza wyroku z 22 stycznia 2002 r. II UKN 746/00, OSNP z 2003 r. nr 21, poz. 521). Nie jest jednak konieczne wykazanie związku przyczynowego między warunkami pracy a chorobą pracownika. Wystarczy samo stwierdzenie istnienia warunków narażających na powstawanie chorób zawodowych. Jeżeli zbieg okoliczności uniemożliwia stwierdzenie, że właśnie warunki pracy, a nie inne czynniki wywołały chorobę, wątpliwość taka musi być tłumaczona na korzyść pracownika, tzn. dane schorzenie trzeba uznać za chorobę zawodową (wyrok NSA z 7 kwietnia 1982 r., II SA 372/82, ONSA z 1982 r. nr 1, poz. 33). Wystąpienie szkodliwych czynników w środowisku pracy nie musi być zawinione przez pracodawcę, lecz wystarczy wystąpienie w środowisku pracy czynnika szkodliwego tylko dla jednego pracownika, z uwagi na jego osobniczą wrażliwość. Fakt wystąpienia choroby zawodowej spowodowanej względami natury biologicznej u konkretnej osoby nie narusza dobrego imienia zakładu, w którym dana osoba była zatrudniona (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 czerwca 2005 r. I SA/Wa 591/04, niepubl.). Ustawodawca za choroby zawodowe uznał tylko niektóre schorzenia. Zgodnie z wykazem chorób zawodowych są nimi choroby należące do określonych kategorii (załącznik do rozporządzenia w sprawie wykazu chorób zawodowych). Wykaz chorób zawodowych zgodny jest z obowiązującym w państwach członkowskich Wykazem Chorób Zawodowych przyjętym w 1990 roku zaleceniem nr 90/326/EWG i odpowiada wymaganiom konwencji nr 121 MOP. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2005 r., I UK 218/04, OSNP z 2005 r. nr 21, poz. 341) przy stwierdzeniu choroby zawodowej może być uwzględniane jedynie działanie substancji wymienionych w obowiązujących aktach wykonawczych, wydanych z upoważnienia przepisów kodeksu pracy, a katalog chorób zawodowych nie może być poszerzany w drodze wnioskowań z innych powszechnie obowiązujących przepisów prawa (przykład 1).

 PRZYKŁAD 1: BRAK PODSTAW DO UZNANIA CHOROBY ZA ZAWODOWĄ U pracownika podczas korzystania z urlopu bezpłatnego stwierdzono wirusowe zapalenie wątroby. Jest to choroba wskazana w wykazie chorób zawodowych, należąca do kategorii 26 – Choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa. Pracownik ten u pracodawcy jest zatrudniony na stanowisku kierowcy. W tym przypadku trudno mówić, że mamy do czynienia z chorobą zawodową, bowiem małe jest prawdopodobieństwo, by wskazane schorzenie wywołało działanie czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy.

W jakim okresie choroba W odniesieniu do katalogu chorób zawodowych wskazano okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia narażenia zawodowego. Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej oraz jej rozpoznanie może nastąpić u pracownika lub byłego pracownika w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym lub po zakończeniu pracy w takim narażeniu, nie później jednak niż w okresie, który został określony w wykazie chorób zawodowych. Okres ten jest zróżnicowany w zależności od rodzaju schorzenia. Na przykład w przypadku chorób opłucnej lub osierdzia wywołanych pyłem azbestu, a w szczególności rozległego zgrubienia opłucnej – nie został on określony, natomiast w przypadku astmy oskrzelowej wynosi jeden rok, a w przypadku ostrego zapalenia spojówek wywołanego promieniowaniem nadfioletowym – jeden dzień. Według Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Poznaniu w świetle par. 2 ust. 2 rozporządzenia w sprawie wykazu chorób zawodowych to nie orzeczenie o stwierdzeniu choroby zawodowej, ale zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej i udokumentowane objawy chorobowe upoważniające do rozpoznania choroby zawodowej muszą nastąpić w czasie trwania narażenia zawodowego lub w ściśle określonym czasie po zakończeniu pracy w warunkach takiego narażenia (wyrok z 15 grudnia 2004 r. III SA/Po 470/04, ONSAiWSA z 2005 r. nr 6, poz. 136). Ponadto należy wyraźnie zaznaczyć, że rozpoznanie choroby zawodowej po rozwiązaniu stosunku pracy nie ma wpływu na prawo do świadczeń. Są one należne, gdy choroba wystąpi w okresie wskazanym przy poszczególnych rodzajach chorób (przykład 2).

 PRZYKŁAD 2: CHOROBA PO ZAKOŃCZENIU STOSUNKU PRACY Pracownik był zatrudniony w szkole podstawowej jako nauczyciel. W czasie badań okresowych nie stwierdzono żadnych objawów mogących wskazywać na chorobę zawodową. Po roku od ustania zatrudnienia u tego pracownika wykryto guzki głosowe twarde. Schorzenie to zakwalifikowane zostało jako choroba zawodowa w kategorii 15 – Przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym, trwającym co najmniej 15 lat. Pomimo, że schorzenie zostało wykryte po ustaniu stosunku pracy – może być uznane za chorobę zawodową. W rozporządzeniu w sprawie wykazu chorób zawodowych wskazany bowiem został okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia narażenia zawodowego. W przypadku guzków głosowych twardych okres ten wynosi dwa lata.

Aby można było uznać, że pracownik zapadł na chorobę zawodową, z czym łączy się uprawnienie do określonych świadczeń, konieczna jest decyzja inspektora sanitarnego. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wykazu chorób podstawą wydania takiej decyzji jest orzeczenie lekarza o rozpoznaniu choroby zawodowej. Wymagane orzeczenie lekarskie Do orzekania o rozpoznaniu choroby zawodowej lub o braku podstaw do jej rozpoznania właściwy jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach w sprawie specjalizacji lekarskich niezbędnych do wykonywania orzecznictwa w zakresie chorób zawodowych, zatrudniony w jednostkach orzeczniczych uprawnionych na gruncie prawa do orzekania w zakresie chorób zawodowych. Na podstawie orzeczenia lekarskiego właściwy państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu lub braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej. Decyzja ta jest wydawana na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim, oraz oceny narażenia zawodowego pracownika. Państwowy inspektor sanitarny przesyła decyzję m.in. pracodawcy lub pracodawcom zatrudniającym pracownika w warunkach, które mogły spowodować skutki zdrowotne uzasadniające postępowanie w sprawie rozpoznania i stwierdzenia choroby zawodowej. Decyzja taka nie jest ostateczna, przysługuje bowiem od niej odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, natomiast od jego decyzji – do sądu administracyjnego. Organ inspekcji sanitarnej przy wydawaniu decyzji jest związany nie tylko wykazem chorób zawodowych, ale także rozpoznaniem choroby w orzeczeniu lekarskim, a zatem nie jest uprawniony do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej i wniosku odmiennego od lekarskiego rozpoznania schorzenia (wyrok NSA z 24 lutego 1998 r., I SA 1520/97, ONSA z 1998 r. nr 4, poz. 150). Chorobą zawodową jest więc choroba: • wymieniona w wykazie chorób zawodowych, • spowodowana działaniem szkodliwych czynników dla zdrowia występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. • stwierdzona decyzją organu państwowej inspekcji sanitarnej. JAKIE CHOROBY SĄ UZNAWANE ZA ZAWODOWE • Zatrucia ostre albo przewlekłe lub ich następstwa wywołane przez substancje chemiczne • Gorączka metaliczna • Pylice płuc • Choroby opłucnej lub osierdzia wywołane pyłem azbestu • Przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli • Astma oskrzelowa • Zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych • Ostre uogólnione reakcje alergiczne • Byssinoza • Berylowa • Choroby płuc wywołane pyłem metali twardych • Alergiczny nieżyt nosa • Zapalenie obrzękowe krtani o podłożu alergicznym • Przedziurawienie przegrody nosa wywołane substancjami o działaniu żrącym lub drażniącym • Przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym, trwającym co najmniej 15 lat • Choroby wywołane działaniem promieniowania jonizującego • Nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi • Choroby skóry • Przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy • Przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy • Obustronny trwały ubytek słuchu typu ślimakowego • Zespół wibracyjny • Choroby wywołane pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego • Choroby wywołane działaniem wysokich albo niskich temperatur otoczenia • Choroby układu wzrokowego wywołane czynnikami fizycznymi, chemicznymi lub biologicznymi • Choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa Ustalenie ryzyka zawodowego i informowanie Zgodnie z art. 226 k.p. pracodawca ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą oraz stosuje niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko. W następnej kolejności powinien poinformować pracowników o ustalonym ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami. Jest to ogólny obowiązek spoczywający na wszystkich pracodawcach dotyczący także czynników szkodliwych lub sposobu wykonywania pracy mogących wywołać choroby zawodowe. W zakresie ryzyka zawodowego mieszczą się bowiem także określone warunki zagrożenia, w których pracują pracownicy, mogące wywołać choroby zawodowe. Zapobieganie chorobom zawodowym W odróżnieniu od ogólnej regulacji art. 227 par. 1 k.p. wyraźnie wskazuje, że pracodawca jest obowiązany stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą, w szczególności: • utrzymywać w stanie stałej sprawności urządzenia ograniczające lub eliminujące szkodliwe dla zdrowia czynniki środowiska pracy oraz urządzenia służące do pomiarów tych czynników, • przeprowadzać, na swój koszt, badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrować i przechowywać wyniki tych badań i pomiarów oraz udostępniać je pracownikom. Szczegółowe regulacje w zakresie badań zawiera rozporządzenie ministra zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 r. Zawiera ono także wzory dokumentów w tym zakresie. Dokumenty zawierające wyniki badań i pomiarów wpisane do rejestru i karty są niezwłocznie udostępniane na pisemne żądanie pracownika, byłego pracownika, ich przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. Dostarczenie środków ochrony indywidualnej Kolejny obowiązek mający na celu zapobieganie także chorobom zawodowym zawiera art. 237⁶ par. 1 k.p. Na jego mocy nakłada się też na pracodawcę obowiązek nieodpłatnego dostarczenia pracownikowi środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy oraz informowania go o sposobach posługiwania się tymi środkami. Dotyczy to także odzieży i obuwia roboczego (art. 237⁷ par. 1 k.p.). Ponadto pracodawca ma obowiązek ustalić rodzaje środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, których stosowanie na określonych stanowiskach jest niezbędne, oraz przewidywane okresy użytkowania odzieży i obuwia roboczego (art. 237⁸ par. 1 k.p.). Pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, przewidzianych do stosowania na danym stanowisku pracy (art. 237⁹ par. 1 k.p.). WZÓR 1: SKIEROWANIE NA BADANIA LEKARSKIE

.... dn................

.................... (określenie pracodawcy)