Sądy zyskają nowe narzędzie w sprawach z ZUS – ale nie każdy będzie mógł z niego skorzystać. Jak zmienią się postępowania i co to oznacza dla ubezpieczonych oraz płatników składek? Sprawdź, co przewiduje nowa propozycja przepisów, której planowane wejście w życie przewidziano na 1 lipca 2026 r.
Na stronach legislacyjnych rządu pojawił się projekt zmian w Kodeksie postępowania cywilnego, który może znacząco zmienić sposób rozpatrywania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.
Obecne przepisy w postępowaniach z zakresu ubezpieczeń społecznych
W obecnym stanie prawnym sąd pierwszej instancji rozpoznający sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych ma bardzo ograniczoną możliwość uchylania decyzji organu rentowego. Co do zasady nie może on wydać tzw. wyroku kasatoryjnego, czyli orzeczenia polegającego na uchyleniu zaskarżonej decyzji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ rentowy. W praktyce oznacza to, że sąd najczęściej sam rozstrzyga sprawę merytorycznie, nawet jeśli w postępowaniu prowadzonym wcześniej przez organ rentowy doszło do uchybień proceduralnych.
Od powyższej zasady istnieje jednak wyjątek przewidziany w art. 477¹⁴ § 2¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Uprawnienie to ma jednak obecnie bardzo ograniczony zakres zastosowania. Po pierwsze, dotyczy jedynie określonych kategorii decyzji – przede wszystkim takich, które nakładają zobowiązanie, ustalają jego wysokość lub powodują obniżenie świadczenia. Po drugie, regulacja odnosi się wyłącznie do jednej kategorii podmiotów, czyli ubezpieczonych będących adresatami decyzji. Dodatkowo sąd może skorzystać z tego rozwiązania tylko w sytuacji wystąpienia szczególnie poważnych uchybień proceduralnych, czyli takich, które stanowią rażące naruszenie przepisów postępowania przed organem rentowym.
Szybsze rozpatrywanie spraw z ZUS. Planowane zmiany w postępowaniu sądowym
Planowane zmiany w przepisach dotyczących postępowań z zakresu ubezpieczeń społecznych mają usprawnić rozpatrywanie spraw między obywatelami a organem rentowym. Projekt nowelizacji zakłada przede wszystkim przyspieszenie rozstrzygania sporów powstających po odwołaniu się od decyzji organu rentowego do sądu. Nowe rozwiązania mają także zwiększyć ochronę praw stron postępowania i zmotywować organ rentowy do dokładniejszego prowadzenia postępowań administracyjnych.
Nowe uprawnienie sądu – możliwość uchylenia decyzji
Najważniejszą zmianą przewidzianą w projekcie jest przyznanie sądom powszechnym szerszego prawa do uchylania decyzji organu rentowego i przekazywania spraw do ponownego rozpoznania. Dotyczyć to będzie niemal wszystkich decyzji, które mogą być zaskarżone w postępowaniu sądowym, z wyjątkiem decyzji przyznających świadczenia.
Sąd pierwszej instancji będzie mógł wydać tzw. wyrok kasatoryjny, czyli uchylić decyzję organu rentowego i skierować sprawę do ponownego rozpatrzenia. Co istotne, uprawnienie to ma mieć charakter fakultatywny – sędzia sam zdecyduje, czy w danej sprawie zastosowanie takiego rozwiązania jest uzasadnione.
Trzy sytuacje, w których sąd będzie mógł uchylić decyzję
Projekt przewiduje trzy podstawowe przypadki, w których sąd będzie mógł skorzystać z tego uprawnienia.
- 1. Istotne naruszenie procedury przez organ rentowy
Pierwszą sytuacją będzie stwierdzenie poważnych naruszeń przepisów postępowania administracyjnego przed organem rentowym. Warunkiem zastosowania tego rozwiązania będzie jednoczesne spełnienie dwóch przesłanek:
- wystąpienie istotnego naruszenia przepisów postępowania,
- możliwość szybszego usunięcia uchybień przez organ rentowy niż przez sąd.
Sąd będzie wówczas oceniał m.in. liczbę dowodów potrzebnych do przeprowadzenia oraz ich charakter. Jeśli uzna, że organ rentowy zrobi to sprawniej, uchyli decyzję i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania.
Takie rozwiązanie może mieć szczególne znaczenie w tzw. multisprawach, czyli postępowaniach pokontrolnych obejmujących jednego płatnika i wielu ubezpieczonych. Zdarza się bowiem, że materiał dowodowy zebrany wobec niewielkiej liczby osób jest wykorzystywany do rozstrzygnięć wobec pozostałych. Uzupełnianie tych braków dopiero w sądzie znacznie wydłuża postępowanie.
- 2. Decyzja formalna, która kończy postępowanie
Drugi przypadek dotyczy sytuacji, gdy organ rentowy wyda decyzję formalną kończącą sprawę, ale nie rozstrzyga ona jej istoty. Może to być np.:
- decyzja o umorzeniu postępowania,
- decyzja o odmowie wszczęcia postępowania.
W takich sytuacjach sąd będzie mógł uchylić decyzję i przekazać sprawę organowi rentowemu do ponownego rozpatrzenia.
3. Podstawy do umorzenia postępowania przed organem rentowym
Trzecia sytuacja wystąpi wtedy, gdy sąd uzna, że istnieją przesłanki do umorzenia postępowania już na etapie administracyjnym. W takim przypadku sąd będzie mógł jednocześnie uchylić decyzję organu rentowego i umorzyć postępowanie prowadzone przed tym organem.
Może to mieć miejsce np. wtedy, gdy decyzja została wydana wobec podmiotu, który w rzeczywistości nie jest stroną postępowania.
Wytyczne dla organu rentowego przy ponownym rozpatrzeniu sprawy
Projekt zakłada również, że w przypadku uchylenia decyzji sąd będzie musiał wskazać w uzasadnieniu wyroku konkretne wytyczne dotyczące dalszego postępowania. Oznacza to, że organ rentowy będzie zobowiązany uwzględnić wskazania sądu dotyczące:
- ustaleń faktycznych,
- interpretacji przepisów,
- konieczności przeprowadzenia określonych dowodów.
Takie rozwiązanie ma zapobiegać ponownemu wydaniu wadliwej decyzji i ograniczyć ryzyko kolejnego sporu sądowego.
Większa odpowiedzialność organu rentowego i ochrona praw uczestników
Nowelizacja ma również mobilizować organ rentowy do bardziej starannego przestrzegania przepisów proceduralnych. Dzięki temu postępowania administracyjne powinny być prowadzone dokładniej, a zgromadzony materiał dowodowy – pełniejszy i bardziej rzetelny. W rezultacie ma to wzmocnić gwarancje procesowe dla wszystkich uczestników postępowania, w szczególności ubezpieczonych, płatników składek czy spadkobierców. Starannie przeprowadzone postępowanie administracyjne ma ograniczyć konieczność uzupełniania dowodów dopiero przed sądem - tłumaczy ustawodawca.
Skala zmian – liczba potencjalnych uczestników postępowań
Zgodnie z oceną skutków regulacji (OSR) projektowane zmiany mogą dotyczyć bardzo szerokiej grupy uczestników postępowań z zakresu ubezpieczeń społecznych. Szacuje się, że potencjalnie obejmą one ok. 2,9 mln płatników składek oraz nawet 16,2 mln ubezpieczonych, którzy mogą być stronami postępowań sądowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.
Wejście w życie nowych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego – 1 lipca 2026
Planowane zmiany w przepisach dotyczących postępowań z zakresu ubezpieczeń społecznych mają wejść w życie z dniem 1 lipca 2026 r.
Podstawa prawna:
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (UDER104)
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu