Dorosłe osoby całkowicie ubezwłasnowolnione będą mogły ustalać kontakty z rodziną i przyjaciółmi. Zmiany w prawie

Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje wprowadzenie nowych przepisów, które pozwolą sądowi ustalać kontakty dorosłej osoby ubezwłasnowolnionej z osobami bliskimi, zarówno członkami rodziny, jak i osobami, z którymi łączą ją więzi emocjonalne. Na stronie Rządowego Centrum Legislacji został opublikowany projekt w tej sprawie.

Luka w przepisach – brak ochrony kontaktów dorosłych

W polskim prawie nie ma dziś przepisów, które regulowałyby kontakty z dorosłymi całkowicie ubezwłasnowolnionymi. Obowiązujące regulacje dotyczą wyłącznie kontaktów z dziećmi. Zwrócił na nią uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z 17 maja 2018 r. (III CZP 11/18). Stwierdził wtedy, że rodzice dorosłego dziecka całkowicie ubezwłasnowolnionego nie mogą domagać się od sądu ustalenia zasad kontaktów z nim, ponieważ przepisy nie dają im takiego uprawnienia. Sąd podkreślił, że osoba całkowicie ubezwłasnowolniona podlega szczególnej ochronie. Opieka nad nią musi uwzględniać zasady wynikające z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, w szczególności poszanowanie jej godności, autonomii i prawa do decydowania o sobie.

Co istotne, chodzi nie tylko o relacje rodzinne. Dla wielu osób więzi z przyjaciółmi czy wieloletnimi opiekunami są silniejsze niż z dalszą rodziną. Dlatego pozbawienie osoby ubezwłasnowolnionej kontaktu z kimś dla niej ważnym emocjonalnie także może naruszać jej prawa.

Najważniejsza wola osoby ubezwłasnowolnionej

Nowe regulacje są podobne do tych dotyczących kontaktów z dzieckiem, ale z kluczową różnicą: najważniejsza ma być wola samej osoby ubezwłasnowolnionej. Nie można jej zmuszać do utrzymywania kontaktów, nawet z rodzicami.

Chodzi o realne poszanowanie jej autonomii. Dziś to opiekun prawny musi uzyskać zgodę sądu na podejmowanie ważniejszych decyzji dotyczących podopiecznego. Jeśli tego nie zrobi, a sąd dostrzega potrzebę działania, musi zwrócić się do prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich albo organizacji pozarządowej, by to oni wystąpili z odpowiednim wnioskiem.

Projekt zakłada również, że opiekun nie będzie mógł samodzielnie ograniczać kontaktów – każdorazowo potrzebna będzie zgoda sądu. Co więcej, wniosek o ustalenie kontaktów będą mogły składać nie tylko opiekun i sama osoba ubezwłasnowolniona, ale także każda osoba, która wykaże uzasadniony interes, na przykład bliski przyjaciel. Sąd będzie mógł wszcząć postępowanie także z urzędu.

Ograniczenie kontaktów byłoby dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy ich utrzymywanie byłoby sprzeczne z interesem tej osoby lub zagrażałoby jej zdrowiu bądź życiu.

Procedura i uczestnicy postępowania

Uczestnikami postępowania byliby: osoba ubezwłasnowolniona, jej opiekun prawny oraz osoba, której dotyczy wniosek. Projekt przewiduje jednocześnie wyłączenie możliwości nakładania kar pieniężnych za niewykonywanie kontaktów. Uznano, że w przypadku dorosłej osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej tego rodzaju sankcje nie są właściwym rozwiązaniem.

Sąd miałby obowiązek wysłuchać osobę ubezwłasnowolnioną, stosując odpowiednio przepisy dotyczące wysłuchania osoby z niepełnosprawnością. Rozszerzony zostałby również zakres wywiadu środowiskowego – obejmowałby on nie tylko sposób funkcjonowania tej osoby, lecz także warunki jej życia, sytuację bytową, stan zdrowia, szczególne potrzeby oraz relacje społeczne, chyba że sąd dysponuje już takimi informacjami.

Dodatkowo sąd mógłby ustanowić dla osoby ubezwłasnowolnionej pełnomocnika z urzędu, jeżeli uzna to za potrzebne. Ma to zapewnić właściwą ochronę jej interesów w toku postępowania.

W Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace nad zniesieniem instytucji ubezwłasnowolnienia, jednak ze względu na szeroki zakres reformy projekt się opóźnia. Dlatego proponowana, mniejsza nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma charakter przejściowy, wypełnić lukę prawną do czasu wprowadzenia kompleksowych zmian.

Etap legislacyjny

Uzgodnienia, Konsultacje Publiczne, Opiniowanie