Maciej Gutowski

Prawo trzeba umieć zmieniać. Nawet dążący do ukształtowania go pod doraźne potrzeby polityczne muszą nauczyć się analizowania konsekwencji w szerokiej perspektywie. Efekty krótkowzroczności, dyletanctwa i wiary we własną nieomylność obserwujemy na wielu płaszczyznach.

W  ramach zaproponowanej przez prezydenta debaty konstytucyjnej nie może zabraknąć uwag dotyczących zreformowanych w ostatnim okresie Trybunału Konstytucyjnego oraz Krajowej Rady Sądownictwa. W oczach wielu prawników ta pierwsza instytucja stała się fasadową, niespełniającą w istocie konstytucyjnie przewidzianej funkcji.

Dostęp do zawodów prawniczych oraz zasady odbywania aplikacji od dawna stanowią przedmiot kontrowersji, sporów i radykalnych zmian. Na przestrzeni lat obserwowaliśmy liberalizację dostępu do aplikacji adwokackiej i radcowskiej, połączoną ze zwiększeniem kompetencji ministra sprawiedliwości. Dla przyszłych sędziów i prokuratorów utworzono scentralizowany system, odseparowany od modelu kształcenia innych prawników. W zasadzie każda większość polityczna wprowadzała do modelu kształcenia prawników zmiany, konsekwentnie pomijając koncepcję godności sędziego jako korony zawodów prawniczych. Mimo prezentowanych przez lata rozmaitych koncepcji, niezależnie od skali radykalizmu, nikt nie wpadł na pomysł, by praktyczne kształcenie aplikantów zastąpić teoretycznym. Wydawało się, że co do fundamentów, tj. przekonania, iż nauka praktycznego wykonywania zawodu zasadniczo różni się do edukacji uniwersyteckiej, nie ma sporów.

Po sprawach ustrojowych w polu zainteresowania Trybunału Konstytucyjnego pojawiły się kwestie związane z adwokaturą. Odwołując się do interesu publicznego, prokurator generalny wystąpił o stwierdzenie niezgodności uchwały Naczelnej Rady Adwokackiej – tj. par. 6 ust. 3 – 7 Regulaminu wykonywania zawodu adwokata w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 1b i w zw. z art. 58 pkt 12 lit. h prawa o adwokaturze (dalej PoA) z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 2 i art. 7 konstytucji.

Konstytucja użyta w akcie indywidualnego stosowania prawa działa zawsze w sposób korzystny dla obywatela i nie może być podstawą pozbawienia przyznanych mu ustawą uprawnień. Wymusza to zasada legalizmu i zaufania obywatela do władz stanowiących i stosujących prawo.

Narody, które są sprawcami największych tragedii XX w., twierdzą, że były ofiarami szaleńczych ideologii. Niemcy wskazują, że to nie oni dokonali zbrodni hitlerowskich, lecz niemieccy naziści. Rosjanie obciążają twórców komunistycznego reżimu. Włosi udają, że problemu w ogóle nie było. Tymczasem przedstawiciele skrajnych idei dochodzili do władzy przy biernej aprobacie większości społeczeństwa, niespodziewającego się, do czego doprowadzą drobne naruszenia praworządności.

 Krajowa Rada Sądownictwa odmówiła powołania asesorów sądowych z listy przesłanej przez ministra sprawiedliwości, jako przyczynę podając niedołączenie do wniosku aktualnych badań lekarskich i psychologicznych.

W  stosunkowo niedługim czasie termin „reprywatyzacja” nabrał podejrzanego moralnie znaczenia. Siła zastrzeżeń związanych z reprywatyzacyjną praktyką okazała się tak potężna, że w debacie publicznej zakwestionowana została zasadność samej instytucji. Narosłe wokół procesów reprywatyzacyjnych wątpliwości moralne, społeczne, prawne i polityczne spowodowały swoiste odchylenie wahadła w drugą stronę.

Wyjąwszy jednodniowy i nietrafiony pomysł zmiany konstytucji po to, by prezydent mógł ostatecznie powołać członków Krajowej Rady Sądownictwa, zaproponowane projekty ustaw można analizować w trzech aspektach: 1) porównawczym, w stosunku do ustaw zawetowanych w lipcu; 2) porównawczym (jak w pkt 1), połączonym z analizą w kontekście niezawetowanego przez głowę państwa prawa o ustroju sądów powszechnych; 3) porównawczo-analitycznym (jak w pkt 2), z dodatkową oceną pod kątem kompletności regulacji w całym systemie prawnym ważnym dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Niestety tylko w pierwszym aspekcie ocena wypada korzystnie.