TDNDGP import

Komunizm uważał za zło ponadnarodowe, a antykomunizm – za swój światopogląd. W jego przypadku przekonania szły w parze z działaniem.

 Był nie tylko antropologiem i etnografem, ale i socjologiem, i filozofem. Przyjaźnił się z Witkacym, który towarzyszył Malinowskiemu w pierwszej wyprawie do Australii, pełniąc funkcję rysownika i fotografa.

 Po 1989 r. mieliśmy wielu wybitnych sportowców, ale żaden nie zaskarbił sobie takiego miejsca w sercach Polaków jak orzeł z Wisły. Uderzał w czułe struny rodaków.

 Kiedy ponad rok temu Polskie Nagrania postanowiły wydać jego antologię, skończyło się aż na siedmiu płytach. A i tak twórcy wydawnictwa musieli się bardzo mocno ograniczać.

 Przeszedł długą drogę od zauroczenia socjalizmem do walki z nim i zwycięstwa. Gdy w latach 50. działał w koncesjonowanym przez komunistów katolickim stowarzyszeniu „Pax”, uważał, że trzeba być w życiu publicznym w imię chrześcijańskiej odpowiedzialności.

 Bez niego nie byłoby polskiej archeologii. W starożytnych kulturach zakochał się już na studiach. Wypraw archeologicznych posmakował jako słuchacz francuskiej uczelni specjalizującej się w odkopywaniu historii – École française d’Athènes.

Była Rachelą w „Weselu”, Starą w „Krzesłach”, Kasandrą w „Agamemnonie”, Medeą… Zbierała świetne recenzje. Reżyserowała. Ale – paradoks polskiej historii – najbardziej jest ceniona za to, co robiła poza deskami teatrów; i nigdy już nie była pewna, czy brawa nagradzają jej talent czy odwagę.

 Niezależnie, czy mówimy o poecie, komunistycznym dyplomacie czy wyklętym emigrancie, mówimy o człowieku, który w każdej roli i w każdym momencie życia próbował uchwycić istotę rzeczy w sposób kompletny.

 Wyjechałem dziś po niego wcześnie rano na pociąg i mówię mu, jaka jest wola Komendanta: ma zostać prezydentem Rzeczpospolitej. Był zupełnie zaskoczony” – wspominał premier Kazimierz Bartel.

Na znalezieniu rozsądnego stosunku mojego do polskości upływa mi – między innymi – życie” – pisze Sławomir Mrożek w liście do Leopolda Tyrmanda w październiku 1968 r. – podczas gdy „większości Polaków, polskość służy do ciamkania, czasem do szantażu, czasem jako śpiwór”.

Jutrzenka swobody zabłyśnie znowu nad Warszawą. Będzie to dzień triumfu narodu, który w najgorszych chwilach nie utracił wiary. Polska żyje, Polska walczy, Polska zwycięży” – mówił w pierwszej audycji Radia Wolna Europa 3 maja 1952 r. Do końca 1975 r. kierował rozgłośnią przekazującą prawdę i nadzieję do kraju zamkniętego za żelazną kurtyną.

Jego ojciec był Łemkiem wyznania unickiego, a matka Polką z niemieckimi korzeniami. – Narodowość to najbardziej sztuczna kategoria tożsamości, jaką ludzie wytworzyli. Moja narodowość zupełnie mnie nie interesuje. Najbardziej czuję się związany z kulturą polską, bo tu istnieję, ale też z ukraińską i rosyjską – twierdził w jednym z wywiadów.

Jak na liczebność palestry była ich garstka. Jak na objętość tej notki – aż nadto. Zapisali piękną kartę nie tylko w historii adwokatury, ale i Polski. Wystarczy wspomnieć zmarłego niedawno Czesława Jaworskiego, który w latach 60. bronił oskarżonych w słynnej sfingowanej aferze mięsnej, a później m.in. działaczy NSZZ „Solidarność”, czy Władysława Siłę-Nowickiego, obrońcę w licznych procesach członków „S”, Komitetu Obrony Robotników i Konfederacji Polski Niepodległej, który podczas drugiej fali strajków w 1988 r. wspierał strajkujących w Stoczni Gdańskiej, w Szczecinie i na Śląsku.

Jego przyjazd do Poznania 26 grudnia 1918 r. stał się iskrą dla wybuchu powstania wielkopolskiego. Niedługo później, jako szef rządu i minister spraw zagranicznych, Paderewski podpisał w imieniu Polski traktat wersalski – zapewniając jej korzystną granicę zachodnią.

Na żywo widziałem go raz. Słuchał występu młodego pianisty w Filharmonii Narodowej w Warszawie. Po zakończeniu każdej części koncertu mimowolnie spoglądałem w stronę jego loży. Starałem się wyczytać z jego twarzy entuzjazm albo dezaprobatę.

Rotmistrz kawalerii Wojska Polskiego (przed pięciu laty pośmiertnie awansowany do stopnia pułkownika) byłby pewnie jednym z tysięcy zaangażowanych w walkę o niepodległość. Tym, co uczyniło go niezapomnianym, było przedostanie się na ochotnika do obozu zagłady w Auschwitz we wrześniu 1940 r.

Był taki, jakiego wymarzyli nam romantyczni poeci. A być może sami go stworzyli. Józef Piłsudski uwielbiał ich wiersze, a zwłaszcza strofy Juliusza Słowackiego. Ale charakter ukształtowała w nim matka Maria z Bilewiczów. Ziuk (tak nazywali Józefa najbliżsi) niezmiennie ją wielbił i przed śmiercią kazał, by jego serce spoczęło w grobie matki na wileńskim cmentarzu na Rossie.

Kalendarium Polskiej Szkoły Filmowej symbolicznie otwierają i zamykają filmy Andrzeja Munka: „Człowiek na torze” (1957) i „Pasażerka” (1963), ukończona już po tragicznej śmierci reżysera. Siedem lat, które okazały się punktem zwrotnym polskiej kultury.

Po wrześniu 1939 r. obowiązujące przed wojną zasady prawne zostały dostosowane do warunków okupacyjnych. W ten sposób powstały przepisy Walki Cywilnej, które określały kodeks praw i obowiązków Polaka pod okupacją. Regulowały, co powinien czynić, a czego robić mu nie wolno. Tak właśnie wprowadzono zakaz grania na loterii niemieckiej, chodzenia do kin, teatrów, kasyn i na koncerty niemieckie.