Nowe bezpłatne badanie od 1 października. Może wykryć raka, zanim pojawią się objawy

Kryteria są ściśle określone: liczy się nie tylko wiek, lecz także historia palenia wyrażona w paczkolatach, a u młodszej grupy również dodatkowe czynniki ryzyka. Badanie ma być wykonywane co 12 miesięcy u osób zakwalifikowanych do programu.

Bezpłatne badanie raka płuca od października 2026. Na czym polega nowy program?

Program badań przesiewowych raka płuca został już formalnie wpisany do wykazu świadczeń gwarantowanych. Rozporządzenie ministra zdrowia z 14 lipca 2026 r. weszło w życie 23 lipca. Przewiduje ono wizytę kwalifikującą oraz niskodawkową tomografię komputerową klatki piersiowej (NDTK), której wynik ma być oceniany według ujednoliconych zasad.

Zmiana jest istotna, ponieważ wcześniejszy ogólnopolski program miał charakter czasowy. NIO wskazuje, że badania były prowadzone w latach 2021–2023, a następnie pilotaż przedłużono na lata 2024–2025. Teraz NDTK weszła na stałe do systemu świadczeń gwarantowanych. Ministerstwo Zdrowia podkreśla, że NDTK pozwala wykrywać nowotwory w stadium bezobjawowym, gdy pacjent może jeszcze nie mieć powodów, aby podejrzewać chorobę. Resort zakłada, że program może przyczynić się do zmniejszenia liczby zgonów z powodu raka płuca o 12–28 proc.

Kto może zrobić bezpłatne badanie raka płuca? Kryteria: 55–74 lata i 20 paczkolat

Podstawowa grupa obejmuje kobiety i mężczyzn w wieku 55–74 lat z odpowiednio dużą ekspozycją na dym tytoniowy. Sam fakt, że ktoś kiedyś palił papierosy, nie wystarczy. Do corocznego NDTK kwalifikują się osoby, które spełniają łącznie podstawowe warunki:

• mają 55–74 lata,
• ich historia palenia wynosi co najmniej 20 paczkolat,
• nadal palą albo od zaprzestania palenia upłynęło nie więcej niż 15 lat.

Kryteria te potwierdza zarówno Ministerstwo Zdrowia, jak i dokumentacja programu. Paczkolata nie oznaczają liczby lat, przez które ktoś palił. To sposób uwzględniający jednocześnie czas i intensywność palenia. Dwadzieścia paczkolat może oznaczać na przykład wypalanie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat albo dwóch paczek dziennie przez 10 lat.

Zobacz również

Nawet 1800 zł na leki dla seniorów. Te gminy dopłacają mieszkańcom w 2026 roku

Bezpłatne badanie raka płuca także dla osób 50–54 lata. Kto się kwalifikuje?

Program przewiduje dodatkową ścieżkę dla osób młodszych. Osoby w wieku 50–54 lat również mogą zostać objęte corocznym NDTK, jeżeli mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat, nie rzuciły palenia dawniej niż 15 lat temu oraz występuje u nich przynajmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka. Do takich czynników dokumentacja programu zalicza m.in.

• ekspozycje zawodowe na substancje rakotwórcze, w tym: azbest, krzemionkę, nikiel, chrom, kadm, beryl, związki arsenu czy spaliny silników Diesla, a także ekspozycję na radon
• określony wywiad onkologiczny
• raka płuca u krewnego pierwszego stopnia.

Tym samym ukończenie 50 lat samo w sobie nie daje prawa do badania przesiewowego. Program został skierowany do osób, u których ryzyko zachorowania jest odpowiednio wysokie.

Kto nie kwalifikuje się do bezpłatnego badania raka płuca?

Rozporządzenie określa również sytuacje, w których pacjent nie zostanie objęty przesiewowym NDTK. Z programu wyłączone są m.in.:

• osoby z rozpoznanym rakiem płuca lub chorobą nowotworową obejmującą układ oddechowy oraz będące w pięcioletnim okresie monitorowania po leczeniu,
• osoby, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały tomografię komputerową klatki piersiowej,
• osoby mające przeciwwskazania do wykonania NDTK,
• pacjenci z określonymi objawami klinicznymi: krwiopluciem, chrypką, niezamierzoną utratą masy ciała albo przewlekłym kaszlem trwającym ponad osiem tygodni.

Badanie przesiewowe służy poszukiwaniu choroby u osób należących do grupy wysokiego ryzyka bez wskazanych w rozporządzeniu objawów wymagających już odpowiedniej diagnostyki klinicznej.

Jak wygląda badanie NDTK i czym różni się od zwykłej tomografii?

NDTK, czyli niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej, wykorzystuje tomografię przy ograniczonej dawce promieniowania. W programie badanie ma służyć przede wszystkim poszukiwaniu guzków płuca mogących odpowiadać wczesnemu rakowi. Radiolog oceni również istotne klinicznie zmiany widoczne m.in. w płucach, śródpiersiu, sercu i naczyniach wieńcowych.

Program precyzyjnie określa parametry sprzętu. Badania będą mogły wykonywać pracownie stacjonarne i mobilne spełniające wymagania określone przez resort zdrowia, a do oceny NDTK ma służyć specjalistyczne oprogramowanie umożliwiające m.in. automatyczne wykrywanie guzków płuca i ocenę zmian ich objętości.

Jeżeli wynik będzie wymagał dalszego postępowania, pacjent otrzyma odpowiednie zalecenia, a w razie potrzeby zostanie skierowany do dalszej diagnostyki i leczenia. Aktywni palacze uczestniczący w programie mają być również objęci interwencją antynikotynową.

Zobacz również

Nowe badanie na NFZ od 1 stycznia 2027 r. Prywatnie kosztuje nawet 150 zł

Czy bezpłatne badanie raka płuca ruszy 1 października 2026 r. w całej Polsce?

Niekoniecznie. 1 października jest najwcześniejszą datą rozpoczęcia umów NFZ na realizację nowego świadczenia, wynikającą z rozporządzenia. Nie oznacza to jednak, że dokładnie tego dnia badania będą dostępne we wszystkich województwach i placówkach. Obecnie (stan na 11 września) NFZ nadal prowadzi kontraktowanie, a harmonogramy wprowadzenie badania różnią się między oddziałami. Świętokrzyski OW NFZ planuje rozstrzygnięcie konkursu 30 września i umowy od 1 października. Tymczasem:

• Mazowiecki OW NFZ planuje rozstrzygnięcie konkursu 8 października,
• Lubelski OW NFZ – 9 października,
• w Lubuskiem konkurs ma zostać rozstrzygnięty 2 października, a okres obowiązywania umowy określono od 15 października 2026 r.

Dlaczego raka płuca warto wykryć przed pojawieniem się objawów?

Skala problemu tłumaczy, dlaczego program kierowany jest właśnie do grup wysokiego ryzyka. Według danych przytoczonych przez Narodowy Instytut Onkologii w 2023 r. w Polsce odnotowano 21 045 nowych zachorowań i 22 155 zgonów z powodu raka płuca. Był on najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet. Ministerstwo Zdrowia wskazuje późne rozpoznanie jako jeden z głównych powodów wysokiej śmiertelności. Przesiewowa NDTK ma przesunąć moment wykrycia choroby na etap, kiedy nie daje ona jeszcze objawów i częściej można zastosować leczenie radykalne.