ludzie niepodległości

Dla jednych bohater, dla drugich zdrajca. Jedno jest pewne – miał realny wpływ na historię świata.

Jest rok 1922. Niemcy opuszczają Zakłady Azotowe w Chorzowie, zabierając całą dokumentację i wykwalifikowany personel. Nikt nie ma pojęcia, czy i kiedy uda się odtworzyć skomplikowaną technologię. Zadania tego podejmują się prof. Ignacy Mościcki i jego były student Eugeniusz Kwiatkowski. Produkcja rusza już po miesiącu.

Kiedy w 1936 r. jako pierwsza kobieta w Polsce odbierała na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie habilitację z zakresu historii sztuki, Karolina Lanckorońska nie mogła nawet przypuszczać, w jaki sposób przyjdzie jej walczyć o to, czemu poświęciła całe swoje życie. „Moją ziemską boginią jest nauka polska, przyszło mi jej służyć w sposób różnorodny, zależny od zmiennych losów ojczyzny” – mówiła w 1991 r. podczas uroczystości nadania Krzyża Wielkiego Orderu Polonia Restituta.

Jeśli zagraniczny czytelnik zna jakiegoś polskiego pisarza, z dużym prawdopodobieństwem będzie to Lem. Jego nazwiskiem nazwano zarówno planetoidę (odkrytą w 1979 r., niedługo po kosmicznym locie Mirosława Hermaszewskiego), jak i pierwszego polskiego satelitę naukowego (wystrzelony w 2013 r.).

 Mówi się o nim: człowiek, który wynalazł ludobójstwo. Kiedy w 1933 r. na konferencji w Madrycie jako 33-letni prawnik – Żyd z Grodzieńszczyzny – przedstawiał zręby koncepcji nowej, jeszcze nienazwanej zbrodni międzynarodowej, europejska śmietanka prawnicza przyjęła ją chłodno.

 Muzykolog Andrzej Chłopecki twierdził, że wraz ze śmiercią genialnego kompozytora i dyrygenta w 1994 r. skończył się wiek XX w muzyce. Trzeba krytykom muzycznym zaufać, przeciętny zjadacz chleba nie byłby w stanie postawić takiej diagnozy.

 Wybitni lwowscy matematycy – Hugo Steinhaus, Kazimierz Kuratowski, Stanisław Saks, Stanisław Mazur, Herman Auerbach – spotykali się w kawiarni Szkockiej, gdzie przy szklaneczce czegoś mocniejszego rozwiązywali problemy matematyczne.

 W 1918 r. Polska, zamiast spójnego systemu prawnego, miała mieszankę pozaborczych praw. Uporządkowanie systemu było nieodzowne. Taki cel postawiono przed Komisją Kodyfikacyjną, w prace której niebagatelny wkład wnieśli profesorowie Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.

 Był nie tylko antropologiem i etnografem, ale i socjologiem, i filozofem. Przyjaźnił się z Witkacym, który towarzyszył Malinowskiemu w pierwszej wyprawie do Australii, pełniąc funkcję rysownika i fotografa.

 Po 1989 r. mieliśmy wielu wybitnych sportowców, ale żaden nie zaskarbił sobie takiego miejsca w sercach Polaków jak orzeł z Wisły. Uderzał w czułe struny rodaków.

 Kiedy ponad rok temu Polskie Nagrania postanowiły wydać jego antologię, skończyło się aż na siedmiu płytach. A i tak twórcy wydawnictwa musieli się bardzo mocno ograniczać.

 Przeszedł długą drogę od zauroczenia socjalizmem do walki z nim i zwycięstwa. Gdy w latach 50. działał w koncesjonowanym przez komunistów katolickim stowarzyszeniu „Pax”, uważał, że trzeba być w życiu publicznym w imię chrześcijańskiej odpowiedzialności.

 Bez niego nie byłoby polskiej archeologii. W starożytnych kulturach zakochał się już na studiach. Wypraw archeologicznych posmakował jako słuchacz francuskiej uczelni specjalizującej się w odkopywaniu historii – École française d’Athènes.

Była Rachelą w „Weselu”, Starą w „Krzesłach”, Kasandrą w „Agamemnonie”, Medeą… Zbierała świetne recenzje. Reżyserowała. Ale – paradoks polskiej historii – najbardziej jest ceniona za to, co robiła poza deskami teatrów; i nigdy już nie była pewna, czy brawa nagradzają jej talent czy odwagę.

 Wyjechałem dziś po niego wcześnie rano na pociąg i mówię mu, jaka jest wola Komendanta: ma zostać prezydentem Rzeczpospolitej. Był zupełnie zaskoczony” – wspominał premier Kazimierz Bartel.

Na znalezieniu rozsądnego stosunku mojego do polskości upływa mi – między innymi – życie” – pisze Sławomir Mrożek w liście do Leopolda Tyrmanda w październiku 1968 r. – podczas gdy „większości Polaków, polskość służy do ciamkania, czasem do szantażu, czasem jako śpiwór”.

Jutrzenka swobody zabłyśnie znowu nad Warszawą. Będzie to dzień triumfu narodu, który w najgorszych chwilach nie utracił wiary. Polska żyje, Polska walczy, Polska zwycięży” – mówił w pierwszej audycji Radia Wolna Europa 3 maja 1952 r. Do końca 1975 r. kierował rozgłośnią przekazującą prawdę i nadzieję do kraju zamkniętego za żelazną kurtyną.

Jego ojciec był Łemkiem wyznania unickiego, a matka Polką z niemieckimi korzeniami. – Narodowość to najbardziej sztuczna kategoria tożsamości, jaką ludzie wytworzyli. Moja narodowość zupełnie mnie nie interesuje. Najbardziej czuję się związany z kulturą polską, bo tu istnieję, ale też z ukraińską i rosyjską – twierdził w jednym z wywiadów.

Jak na liczebność palestry była ich garstka. Jak na objętość tej notki – aż nadto. Zapisali piękną kartę nie tylko w historii adwokatury, ale i Polski. Wystarczy wspomnieć zmarłego niedawno Czesława Jaworskiego, który w latach 60. bronił oskarżonych w słynnej sfingowanej aferze mięsnej, a później m.in. działaczy NSZZ „Solidarność”, czy Władysława Siłę-Nowickiego, obrońcę w licznych procesach członków „S”, Komitetu Obrony Robotników i Konfederacji Polski Niepodległej, który podczas drugiej fali strajków w 1988 r. wspierał strajkujących w Stoczni Gdańskiej, w Szczecinie i na Śląsku.