"Dzierżyński. Miłość i rewolucja" - recenzja

Jesienią 1989 roku warszawski pomnik Feliksa Edmundowicza rozpadł się na kawałki przy próbie podniesienia go dźwigiem z cokołu – okazało się, że nie jest, jak sądzono, z brązu, lecz z betonu pokrytego jedynie cienką warstwą stopu. Placowi Dzierżyńskiego wkrótce przywrócono dawną nazwę plac Bankowy, w pobliżu stoi teraz neurotyczny wieszcz Juliusz Słowacki, a pamięć o polskim szefie sowieckiej bezpieki trafił szlag razem z tamtym sfuszerowanym pomnikiem. Jest to amnezja niemal zupełna, pozostało w zbiorowej wyobraźni ledwie parę stereotypów o jego skórzanym płaszczu, zdradzieckiej naturze i krwawym dorobku. Dzierżyński dołączył do gromady zombi porzuconych na śmietniku historii – tym większe zdziwienie budzi co jakiś czas w mediach informacja, że w Rosji wspominają go raczej ciepło.

Z tego choćby powodu „Dzierżyński. Miłość i rewolucja” Sylwii Frołow, biografia kresowego szlachcica, który stał się jednym z wodzów komunistycznej rewolucji, jest książką istotną. To bowiem próba nie tyle odbrązowienia głównego czekisty, ile w ogóle opowiedzenia jego prawdziwej historii. Frołow dotarła do korespondencji Dzierżyńskiego z rodziną i kochankami, skrytej do niedawna w moskiewskich archiwach, starannie odtworzyła oba etapy jego życia, polski i rosyjski, wreszcie – opisała proces jego przemiany z delikatnego chłopca w niezłomnego jakobina gotowego uszczęśliwiać świat na siłę. Owszem, ta książka ma swoje wady – niekiedy pragnie niezbyt klarownie wyjaśniać sprawy oczywiste, czasami pozwala sobie na psychologiczne i polityczne nadinterpretacje – ale nie zmienia to ogólnego wrażenia, że Frołow odkrywa Dzierżyńskiego, o którego istnieniu dotąd nie mieliśmy pojęcia.