Opiniowany projekt ustawy ma w założeniu wzmocnić praktyczne stosowanie prawa do jednakowego wynagrodzenia kobiet i mężczyzn, przede wszystkim poprzez zwiększenie przejrzystości systemów płacowych oraz ułatwienie pracownikom dostępu do informacji o wynagrodzeniach. Chodzi m.in. o dane dotyczące poziomów płac w poszczególnych kategoriach pracowników wykonujących taką samą pracę lub pracę o porównywalnej wartości, a także o informacje niezbędne do skutecznego dochodzenia roszczeń w przypadku podejrzenia dyskryminacji płacowej.

Projekt ma realizować obowiązki wynikające z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/970, która kładzie nacisk zarówno na mechanizmy przejrzystości wynagrodzeń, jak i na mechanizmy egzekwowania zasady równości płac. W tym kontekście ustawodawca posługuje się pojęciem „organu do spraw równości”, któremu przypisuje szereg zadań kontrolnych, analitycznych i wspierających osoby dochodzące swoich praw.

Organ do spraw równości i rola Rzecznika Praw Obywatelskich

Z treści projektu oraz z przepisów ustawy o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania wynika, że organem do spraw równości w Polsce ma być Rzecznik Praw Obywatelskich. Potwierdzają to także zapisy Oceny Skutków Regulacji. Wskazano w niej, że „Organ do spraw równości, oraz organ monitorujący, otrzymają po 10 etatów w związku z realizacją nowych zadań wynikających z implementacji Dyrektywy. Przypisanie zadań do istniejących organów będzie rozwiązaniem bardziej oszczędnym niż tworzenie od podstaw nowych instytucji. Realizacja nowych zadań wymaga jednak zwiększenia liczby zatrudnionych pracowników”.

Jednocześnie projekt nie wskazuje wprost, któremu organowi nadaje status organu do spraw równości. Brak jednoznacznego przepisu w tym zakresie rodzi istotne wątpliwości interpretacyjne, które – jak podkreśla RPO – powinny zostać usunięte na etapie dalszych prac legislacyjnych.

Projekt ustawy a zmiany w ustawie o RPO

Projekt ustawy przewiduje formalnie zmianę ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, jednak w jego treści nie wskazano konkretnych przepisów, które miałyby tę ustawę nowelizować. Poza technicznym odnośnikiem, że zmieniana jest także ustawa o RPO, brak jest wyliczenia lub opisu proponowanych zmian. W ocenie Rzecznika taki sposób procedowania jest nieprawidłowy, zwłaszcza w sytuacji, gdy projekt faktycznie przyznaje RPO nowe zadania i kompetencje.

RPO jako niezależny organ do spraw równości realizuje obecnie zadania związane z zasadą równego traktowania na podstawie i w granicach określonych przede wszystkim w ustawie o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Każde rozszerzenie tych kompetencji powinno być jednoznacznie zapisane w przepisach tej ustawy, aby nie budziło wątpliwości co do zakresu odpowiedzialności i możliwości działania Rzecznika.

Konstytucyjne ograniczenia działania RPO wobec podmiotów prywatnych

Kluczowa część opinii dotyczy ograniczeń konstytucyjnych związanych z możliwością oddziaływania RPO na stosunki między podmiotami prywatnymi. Rzecznik przypomina, że art. 80 Konstytucji RP nie przyznaje mu prawa występowania o ochronę praw i wolności w sprawach dotyczących ich naruszenia przez podmioty prawa prywatnego. Oznacza to, że zakres interwencji RPO w relacjach horyzontalnych, czyli między prywatnymi pracodawcami a pracownikami, jest z definicji ograniczony.

Wątpliwości te były przez RPO sygnalizowane wielokrotnie, również w wystąpieniach dotyczących unijnych standardów funkcjonowania organów do spraw równości. Jak wskazano w piśmie skierowanym do MRPiPS 10 września 2025 r., art. 11 ust. 2 ustawy o RPO wyraźnie stanowi, że w zakresie realizacji zasady równego traktowania między podmiotami prywatnymi Rzecznik może jedynie poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania.

Dyrektywa 2023/970 a realne możliwości RPO

Dyrektywa 2023/970 dopuszcza możliwość zobowiązania krajowych organów do spraw równości do realizacji szeregu zadań odnoszących się również do sektora prywatnego. Jednak – jak podkreśla RPO – polski ustawodawca musi brać pod uwagę konstytucyjne ramy działania tego organu. Z tego punktu widzenia nie wszystkie obowiązki przewidziane w dyrektywie, zwłaszcza w zakresie egzekwowania prawa do jednakowego wynagrodzenia kobiet i mężczyzn, mogą zostać nałożone na Rzecznika Praw Obywatelskich.

Rzecznik jasno deklaruje, że nie uchyla się od realizacji nowych obowiązków, ale zaznacza, że może je wykonywać wyłącznie wobec organów władzy publicznej oraz podmiotów wykonujących władztwo publiczne. Działanie poza tym zakresem byłoby sprzeczne z art. 80 Konstytucji RP.

Apel Marcina Wiącka do ministry Agnieszki Dziemianowicz-Bąk

W związku z powyższymi wątpliwościami konstytucyjnymi Marcin Wiącek zwrócił się do Agnieszka Dziemianowicz-Bąk z prośbą o uwzględnienie tych ograniczeń w dalszych pracach nad projektem ustawy. Rzecznik podkreśla, że zamiar przyznania RPO nowych zadań musi zostać wyrażony w sposób niebudzący wątpliwości, najlepiej poprzez jednoznaczną nowelizację ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich.

Prawidłowe określenie zakresu kompetencji RPO jako organu do spraw równości ma – zdaniem Rzecznika – fundamentalne znaczenie dla skuteczności instytucjonalnej ochrony przed dyskryminacją, niezależnie od tego, czy dotyczy ona sfery publicznej, czy prywatnej.

Obciążenie RPO nowymi zadaniami a zdolność do realizacji funkcji konstytucyjnych

W opinii zwrócono również uwagę na aspekt organizacyjny. RPO wskazuje, że musi w pierwszej kolejności zapewniać skuteczną realizację zadań konstytucyjnych, do których został powołany. Nałożenie na Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich dodatkowych kompetencji, przy obecnym stanie kadrowym, może negatywnie wpłynąć na wykonywanie tych podstawowych obowiązków.

Choć projekt przewiduje zwiększenie zatrudnienia, Rzecznik sygnalizuje, że samo formalne przypisanie nowych zadań, bez jasnego określenia ich zakresu i bez dostosowania przepisów ustawy o RPO do konstytucyjnych ograniczeń, stwarza ryzyko chaosu kompetencyjnego i osłabienia skuteczności ochrony praw obywatelskich.