Nowa umowa, stara egzekucja. Kadry muszą pilnować ciągłości potrąceń

Zgodnie z art. 87 par. 3 k.p. potrącenia mogą sięgać:

• wysokości trzech piątych wynagrodzenia – w razie egzekucji świadczeń alimentacyjnych,
• wysokości połowy wynagrodzenia – w razie egzekucji innych należności.

Nagroda z zakładowego funduszu nagród, dodatkowe wynagrodzenie roczne oraz należności przysługujące pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej podlegają egzekucji na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych w pełnej wysokości.

Przepisy określają też kwotę wolną od potrąceń, w stosunku do której obowiązuje bezwzględny zakaz jej zajęcia przez komornika sądowego. Została ona uregulowana w art. 87¹ k.p. i odpowiada wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy (od 1 stycznia br. wynosi ono 4806 zł), po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne, zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania.

Jeżeli pracownik jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, limit ten obniża się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy. Jeżeli jednak dochód dłużnika odpowiada minimum ustawowemu, skuteczna egzekucja z tego źródła co do zasady nie będzie możliwa.

Obowiązki informacyjne pracodawcy

Zajęcie wynagrodzenia za pracę wywołuje określone skutki nie tylko wobec osoby zadłużonej, lecz także wobec pracodawcy, na którego przepisy nakładają wiele obowiązków związanych z realizacją egzekucji. Sam pracownik dłużnik również musi przekazywać przełożonemu informacje, które mają znaczenie dla prawidłowego prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

Dokonując zajęcia wynagrodzenia za pracę, komornik kieruje do pracodawcy zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę, wzywając go jednocześnie, aby w ciągu tygodnia:

• przedstawił (za okres trzech miesięcy poprzedzających zajęcie – za każdy miesiąc oddzielnie) zestawienie periodycznych wypłat wynagrodzenia dłużnika za pracę oraz oddzielnie jego dochodu z odrębnych tytułów,
• wskazał, w jakiej kwocie i w jakich terminach zajęte wynagrodzenie będzie przekazywane wierzycielowi,
• poinformował o przeszkodach w wypłacie (złożył oświadczenie o ich rodzaju, w tym o roszczeniach osób trzecich, o toczących się w danym sądzie lub sądach sprawach o zajęte wynagrodzenie, oraz o innych egzekucjach skierowanych do tej należności przez innych wierzycieli).

Oznacza to, że w razie rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem dłużnikiem w toku egzekucji pracodawca jest obowiązany niezwłocznie powiadomić komornika, nawet gdy nastąpiło to krótko po doręczeniu pracodawcy zawiadomienia o zajęciu wynagrodzenia lub gdy potrącenia z wynagrodzenia nie były jeszcze faktycznie realizowane.

W kontekście obowiązków pracodawcy istotne znaczenie ma także kwestia prowadzenia dokumentacji pracowniczej. Zgodnie z rozporządzeniem ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z 10 grudnia 2018 r. potwierdzenie dokonania czynności związanych z zajęciem wynagrodzenia za pracę w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym powinno być przechowywane w aktach osobowych pracownika (w części C). Dotyczy to zarówno pism od komornika, jak i dokumentów potwierdzających realizację potrąceń bądź zakończenie postępowania egzekucyjnego. Dokumentacja ta pozostaje w aktach osobowych przez cały okres ich przechowywania, niezależnie od dalszych losów egzekucji.

Zgodnie z art. 884 par. 4 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) obowiązek powiadomienia komornika o zmianie pracodawcy obciąża również dłużnika. Pouczenie w tym zakresie powinno znaleźć się w zawiadomieniu o zajęciu wynagrodzenia pracownika za pracę.

W przypadku gdy pracownik-dłużnik nie powiadomi komornika o zmianie pracodawcy, ten może mu wymierzyć grzywnę na podstawie art. 886 par. 1 i 4 k.p.c.

Zasada ciągłości egzekucji

Podstawowe znaczenie dla oceny skutków prawnych przy zmianie pracodawcy ma art. 884 par. 1 k.p.c., który ustanawia zasadę kontynuacji zajęcia wynagrodzenia za pracę. Zgodnie z nim zajęcie pozostaje w mocy także wtedy, gdy po jego dokonaniu nawiązano z dłużnikiem nowy stosunek pracy albo zlecenia.

Reguła ta obejmuje również przejście zakładu pracy na inny podmiot, o ile miał on wiedzę o zajęciu.

Zgodnie z poglądem wyrażonym w piśmiennictwie: „unormowanie to znajdzie zastosowanie także w sytuacji, gdy dojdzie do zmiany podstawy zatrudnienia z umowy o pracę na umowę zlecenia. W odwrotnej sytuacji skutku takiego przyjąć się nie da. Jeśli bowiem dłużnik świadczył pracę wyłącznie na podstawie umowy zlecenia, to do zajęcia wierzytelności z takiej umowy przepisy o zajęciu wynagrodzenia za pracę nie znajdują zastosowania, a unormowania dotyczące egzekucji z innych wierzytelności nie przewidują odpowiedniego zastosowania instytucji ciągłości zajęcia”. (P. Blus [w:] „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 730–1217”, red. J. Świeczkowski, Warszawa 2025, komentarz do art. 884).

► Jak powinien postąpić dotychczasowy pracodawca po ustaniu stosunku pracy z dłużnikiem?

Poza koniecznością niezwłocznego powiadomienia komornika o zakończeniu stosunku pracy z pracownikiem dłużnikiem jest on zobowiązany także do podjęcia innych czynności wskazanych w art. 884 par. 2 k.p.c.

Przede wszystkim musi zamieścić w świadectwie pracy wzmiankę o zajęciu należności z wynagrodzenia za pracę. Powinna ona zawierać:

• oznaczenie komornika, który zajął należność (tj. wskazywać jego pełny tytuł obejmujący imię i nazwisko oraz sąd, przy którym działa),
• sygnaturę sprawy egzekucyjnej oraz
• wysokość już potrąconych kwot.

Informacja ta pozwala nowemu pracodawcy ustalić stan realizacji egzekucji. Przy czym ostateczne ustalenie wysokości pozostałej do wyegzekwowania należności następuje po otrzymaniu dokumentów komornika.

Uwaga! Jeżeli poprzedni zakład zna nowe miejsce zatrudnienia dłużnika, przekazuje tam zawiadomienie o zajęciu oraz dokumentację sprawy.

W takiej sytuacji chwilą zajęcia wynagrodzenia za pracę jest moment doręczenia nowemu pracodawcy zawiadomienia komornika o zajęciu, przesłanego przez dotychczasowego pracodawcę dłużnika. Dopiero od tego momentu po stronie nowego pracodawcy powstanie obowiązek dokonywania potrąceń z pensji.

Pracodawca musi również powiadomić komornika i dłużnika, przeciwko któremu toczy się postępowanie egzekucyjne, o przekazaniu nowemu pracodawcy wskazanych dokumentów.

Czynności nowego pracodawcy

Nowy pracodawca, który otrzyma od pracownika świadectwo pracy zawierające wzmiankę o zajęciu należności z wynagrodzenia za pracę, powinien zawiadomić o nowym zatrudnieniu zarówno poprzedniego pracodawcę, jak i wskazanego w świadectwie komornika sądowego.

Obowiązek ten istnieje także wtedy, gdy pracownik nie przedstawi tego dokumentu, ale informacja o poprzednim miejscu zatrudnienia jest znana z innego źródła. Wymóg ten ustaje, gdy pracownik przedstawi zaświadczenie poprzedniego pracodawcy, potwierdzające, że przysługujące mu należności nie były zajęte.

Zawiadomienie poprzedniego pracodawcy ma istotne znaczenie. Umożliwia mu bowiem ustalenie nowego miejsca zatrudnienia dłużnika, a w konsekwencji aktualizuje po jego stronie konieczność przesłania nowemu pracodawcy otrzymanego wcześniej wezwania komornika sądowego oraz dokumentów dotyczących zajęcia.

Rola komornika w egzekucji

Zgodnie z art. 880 k.p.c. egzekucja z wynagrodzenia za pracę należy do komornika przy sądzie rejonowym ogólnej właściwości pracownika dłużnika, którą ustala się według jego miejsca zamieszkania. Komornik sądowy jako organ egzekucyjny prowadzi egzekucję z wynagrodzenia za pracę na podstawie tytułu wykonawczego, otrzymywanego zazwyczaj wraz z wnioskiem egzekucyjnym wierzyciela.

We wniosku egzekucyjnym nie ma wymogu wskazywania wynagrodzenia za pracę jako odrębnego sposobu egzekucji.

W praktyce oznacza to, że komornik musi skierować egzekucję do tego składnika majątku z urzędu, po uprzednim ustaleniu – w drodze odpowiednich zapytań – czy i gdzie dłużnik jest zatrudniony. Podstawowym źródłem informacji organu egzekucyjnego jest w tym zakresie skierowanie odpowiedniego żądania do ZUS.

Egzekucja z wynagrodzenia za pracę składa się z dwóch czynności komornika:

• jednorazowej – zajęcia wynagrodzenia oraz
• długotrwałej – z uwagi na przedmiot egzekucji – realizacji potrąceń z wypłat okresowych.

W piśmie skierowanym do dłużnika komornik musi poinformować go, że do momentu zaspokojenia roszczeń wierzyciela nie może on pobierać wynagrodzenia w pełnej wysokości i może je otrzymać jedynie w części zwolnionej spod egzekucji, określonej przepisami kodeksu pracy (art. 87 i 87¹ k.p.).

Ograniczenie to dotyczy także możliwości rozporządzania przez dłużnika otrzymywanym wynagrodzeniem w inny sposób.

Ponadto zgodnie z art. 884 par. 4 k.p.c. komornik powinien pouczyć dłużnika o konieczności informowania go o każdorazowej zmianie pracodawcy oraz o konsekwencjach zaniechania tego obowiązku.

W piśmie skierowanym do pracodawcy komornik wzywa do zaprzestania wypłaty wynagrodzenia pracownikowi-dłużnikowi ponad kwotę wolną od zajęcia oraz przekazania zajętego wynagrodzenia bezpośrednio wierzycielowi egzekwującemu, a stosownie do okoliczności – jemu samemu.

Komornik ma również ustawowy obowiązek zawiadomienia pracodawcy o charakterze egzekwowanego świadczenia, jeżeli egzekucja dotyczy świadczeń alimentacyjnych, rentowych lub innych powtarzających się albo świadczenia pieniężnego w walucie obcej.

W razie uzyskania informacji o zmianie pracodawcy komornik może podjąć dalsze czynności zmierzające do zapewnienia skuteczności egzekucji, w tym wystosować wezwania informacyjne na podstawie art. 882 k.p.c.

Sankcje

Niewykonanie obowiązków informacyjnych lub wykonawczych przez dotychczasowego lub nowego pracodawcę albo dłużnika może skutkować nałożeniem przez komornika grzywny w wysokości do 5 tys. zł. Może być ona ponawiana, jeżeli pracodawca nadal będzie się uchylać od realizacji wymaganych czynności w dodatkowo wyznaczonym przez komornika terminie.

Wspomniana grzywna jest wymierzana osobie fizycznej. Jeżeli więc pracodawcą nie jest osoba fizyczna, ukarany zostaje pracownik lub wspólnik odpowiedzialny za wykonanie danej czynności, a w razie niewyznaczenia takiego pracownika lub niemożności jego ustalenia – osoby uprawnione do reprezentowania pracodawcy.

Jeżeli natomiast pracodawcą jest spółka cywilna, grzywnie podlega którykolwiek ze wspólników.

Niezależnie od wskazanej odpowiedzialności porządkowej możliwe jest także pociągnięcie pracodawcy do odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną wierzycielowi, a w określonych sytuacjach – również odpowiedzialność karna. ©℗

• płacy zasadniczej wypłacanej w regularnych okresach,
• wynagrodzenia za prace dodatkowe zlecone,
• nagród i premii przysługujących pracownikowi za okres jego zatrudnienia,
• udziału w zysku lub środków z funduszu zakładowego oraz innych funduszy powiązanych ze stosunkiem pracy. ©℗