Zerwany układ ratalny z ZUS może zwiększyć ryzyko odpowiedzialności członków zarządu

W myśl art. 21 prawa upadłościowego (dalej: p.u.) taki wniosek należy złożyć w ciągu 30 dni od chwili powstania stanu niewypłacalności. Przy czym w art. 11 ust. 1a p.u. ustawodawca wprowadził domniemanie, że przedsiębiorcę uważa się za niewypłacalnego, jeśli jego zwłoka w regulowaniu wymagalnych zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące.

Uwaga! W uproszczeniu oznacza to, że w terminie czterech miesięcy od daty powstania najstarszego długu do właściwego sądu powinien trafić wniosek o ogłoszenie upadłości lub o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego.

Jakie skutki dla menedżerów ma nieregulowanie rat ustalonych z ZUS

Wykładnia ZUS ma duże znaczenie przy układach ratalnych, w których kwoty zobowiązań liczone są w setkach tysięcy czy milionach złotych, zaś same okresy spłaty są długie i np. wynoszą rok. Łatwo bowiem sobie wyobrazić scenariusz, w którym przedsiębiorstwo przez większość okresu terminowo reguluje bieżące zobowiązania oraz raty układu, jednak w końcowej fazie traci płynność i upada.

Przy przyjęciu rygorystycznego podejścia oznacza to powstanie solidarnej odpowiedzialności reprezentantów upadłego za jego zobowiązania – szczególnie publicznoprawne. W tych sprawach bowiem nie bada się klasycznie rozumianej szkody wierzyciela jako różnicy stopnia zaspokojenia przy wcześniejszym i późniejszym zgłoszeniu wniosku. Wystarczający do sięgnięcia do majątku członków zarządu może być sam fakt przekroczenia właściwego terminu.

Brak jasnej korelacji przepisów

Znaczenie ma tu także art. 67da par. 2 ordynacji podatkowej (dalej: o.p.), który stosuje się na podstawie art. 29 ust. 3 u.s.u.s. Ta pierwsza regulacja stanowi, że w razie niedotrzymania terminu płatności trzech rat decyzja o rozłożeniu zaległości na raty wygasa z mocy prawa, a dług staje się wymagalny w pierwotnym terminie.

Jednocześnie art. 11 ust. 1a p.u. formułuje domniemanie, zgodnie z którym dłużnik staje się niewypłacalny, jeżeli opóźnienie w wykonaniu jego zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. Ustawodawca nie wskazał wprost, jak należy łączyć te ww. przepisy. Powstaje więc wątpliwość, czy cofnięcie terminów z ordynacji podatkowej automatycznie przesuwa także moment niewypłacalności.

Orzecznictwo, opisując przypadki, w których doszło do zawarcia układu ratalnego, koncentruje się przede wszystkim na odpowiedzialności członków zarządu spółki na gruncie art. 116 o.p., pomijając kwestię obliczania terminu z art. 11 ust. 1a p.u., czyli pomijając wpływ ulg ratalnych na liczenie przesłanek niewypłacalności. Z tego wynikają rozbieżności interpretacyjne.

Dwie linie interpretacyjne w sądach

▶ Z jednej strony się podkreśla, że rozłożenie zaległości na raty nie likwiduje samego długu, lecz jedynie modyfikuje sposób jego spłaty. Takie podejście zaprezentował m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 8 stycznia 2025 r. (sygn. akt I SA/Gd 690/24). Przyjął, że zawarcie układu ratalnego to ustępstwo na rzecz dłużnika, które w razie naruszenia warunków (niespłacania zobowiązań) rodzi poważne dla niego skutki. Dłużnik, który zawiera układ ratalny i jednocześnie nie podejmuje decyzji o wystąpieniu z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, bierze na siebie dodatkowe ryzyko. Jeżeli bowiem przestanie spłacać raty po ponad czterech miesiącach od wymagalności „pierwotnej” zaległości (rozłożonej na raty), wówczas zadziała mechanizm z art. 67da par. 2 o.p. Wtedy do długu stosuje się dawne terminy, a przedsiębiorca może zostać uznany za spóźnionego ze złożeniem wniosku upadłościowego.

W praktyce tak negatywna dla dłużników interpretacja prawa oznaczałaby, że reprezentant przedsiębiorcy, który podjął próbę odzyskania płynności finansowej i uratowania spółki, poprzez zawarcie umowy z ZUS o spłacie zobowiązania w ratach, nie był w stanie jej wykonać, więc automatycznie znalazłby się w sytuacji gorszej niż dłużnik, który zamiast podjąć próbę spłacenia zobowiązań od razu, złożył wniosek o ogłoszenie upadłości.

Uwaga! Budzi to szczególnie wątpliwości w sytuacji, gdy znaczna część układu ratalnego zostanie wykonana, zaś samo uratowanie przedsiębiorstwa z powodów obiektywnych nie było możliwe – wtedy ten, który się starał uratować przedsiębiorstwo i związane z nim miejsca pracy, zostanie w pewien sposób ukarany.

▶ Odmienne stanowisko zaprezentował Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim w wyroku z 29 września 2022 r. (sygn. akt V U 346/22). Uznał, że objęcie składek układem ratalnym wyznacza nowe terminy płatności. Do dnia wymagalności danej raty płatnik nie ma zaległości. W takim ujęciu układ ratalny zachowuje funkcję realnego narzędzia naprawczego i nie zwiększa automatycznie ryzyka po stronie zarządu.

A zatem zawarcie nawet długiego układu ratalnego nie wiąże się z nieproporcjonalnie dużym ryzykiem, a układ ratalny zachowuje sens jako narzędzie mające pomóc przedsiębiorcy w poprawie swojej sytuacji finansowej. Nie generuje więc automatycznie nadmiernego ryzyka po stronie zarządzających.

Wiedza a obowiązek działania zarządu

Warto również zauważyć, że z oczywistych względów właściwy moment na zgłoszenie wniosku o upadłość musi być skorelowany z możliwością uzyskania przez kadrę zarządzającą informacji o nieregulowanych wymagalnych zobowiązaniach pieniężnych.

Trzeba też uwzględnić możliwą sytuację, w której przedwczesne złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości (np. w toku regulowania układu ratalnego i realnych perspektyw jego wykonania) może być uznane za działanie na szkodę spółki (art. 296 kodeksu karnego) lub jej wierzycieli, ponieważ w toku postępowania upadłościowego otrzymają mniej, niż mogliby uzyskać, gdyby układ został wykonany. ©℗