11 piktogramów, a nie 11 koszy na śmieci. Unia ujednolica system segregacji odpadów

Nowe zasady oznaczania opakowań i segregacji w UE

PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation), rozporządzenie (UE) 2025/40, to unijne prawo, które zastępuje dotychczasową dyrektywę 94/62/WE o opakowaniach i odpadach opakowaniowych. W przeciwieństwie do dyrektywy, rozporządzenie działa „z automatu”: nie trzeba go wdrażać polską ustawą słowo w słowo, tylko dostosować przepisy krajowe i praktykę do ram wprost narzuconych z Brukseli. Celem jest jednocześnie ochrona rynku wewnętrznego (żeby każdy kraj nie wymyślał własnej „naklejki na butelkę”) oraz wymuszenie przejścia na gospodarkę o obiegu zamkniętym w opakowaniach.

JRC (Joint Research Centre – ośrodek badawczy Komisji Europejskiej) opracował niedawno szczegółowy raport na temat ujednoliconego systemu oznakowania opakowań i pojemników na odpady. Na tej podstawie Komisja przyjmie akt wykonawczy, który określi dokładnie oznaczenia opakowań oraz pojemników na odpady, piktogramy i zasady ich stosowania.

11 rodzajów opakowań czy 11 pojemników? Jak będzie wyglądała segregacja odpadów

Po publikacji raportu JRC w polskich mediach pojawiła się informacja o planowanych „11 rodzajach koszów na śmieci”. Ale w nowych przepisach nie chodzi o 11 pojemników ani o 11 rodzajów opakowań.

Regulacja PPWR wymaga, aby każde opakowanie miało zharmonizowaną w całej UE etykietę wskazującą, z jakiego materiału jest wykonane i do jakiego strumienia odpadów powinno trafić. Te etykiety – w formie piktogramów z minimalną ilością tekstu – muszą odpowiadać etykietom na pojemnikach na odpady, aby konsument mógł kierować się prostą zasadą: „dopasuj znak z opakowania do znaku na koszu”.

JRC, przygotowując propozycję techniczną dla Komisji, zaprojektowało system oparty na materiałach, a nie produktach.

W podstawowej warstwie rozróżnia on m.in.:

• szkło bezbarwne i kolorowe;

• papier i tekturę oraz kartony kompozytowe do płynów (gdzie włókno jest głównym składnikiem);

• metale (stal i aluminium, bez rozbijania na poziomie użytkownika końcowego);

• tworzywa sztywne i elastyczne (folie), osobno tworzywa biodegradowalne przeznaczone do kompostowania przemysłowego;

• drewno i korek;

• tekstylia;

• ceramikę i porcelanę;

• opakowania kompostowalne;

• frakcję resztkową i opakowania zawierające substancje potencjalnie niebezpieczne.

Łącznie daje to kilkanaście materiałowych piktogramów – stąd wrażenie „11 kategorii”. Jednocześnie system przewiduje tzw. meta-etykiety, czyli znaki obejmujące kilka materiałów naraz, jeśli w danym kraju nie rozdziela się ich w osobne strumienie (np. „metal + tworzywo sztywne” w jednym pojemniku na opakowania „suche”).

Kluczowe jest jednak to, że rozporządzenie nie nakazuje żadnej konkretnej liczby pojemników pod domem. Liczba frakcji i sposób organizacji segregacji (kosze w domu, na osiedlu, PSZOK-i) pozostaje w gestii państw członkowskich i gmin.

Czy opakowania będą wyglądały tak samo w całej Unii?

Nie. PPWR nie jest rozporządzeniem „o designie opakowań”, tylko o ich funkcjach, parametrach środowiskowych i obowiązkowych elementach informacyjnych.

Rozporządzenie PPWR wymaga, aby:

• na opakowaniu znalazła się zharmonizowana etykieta materiałowa (piktogram),

• na pojemnikach do zbiórki odpadów opakowaniowych znalazły się odpowiadające etykiety,

• w razie potrzeby dodatkowe informacje były dostępne cyfrowo – np. poprzez kod QR – przy wykorzystaniu otwartej, znormalizowanej technologii.

Natomiast wszystko, co dotyczy wyglądu marki – logo, kolory, grafika, format – pozostaje w gestii producenta. Co więcej, rozporządzenie wprost odsyła do prawa własności intelektualnej: jeśli nowe wymogi minimalizacji opakowania ingerowałyby tak w jego kształt, że zarejestrowany przed lutym 2025 r. znak towarowy czy wzór przestałby pełnić swoją funkcję odróżniającą, dopuszczalne jest utrzymanie dotychczasowego formatu, o ile spełnione są pozostałe warunki.

Opakowania według PPWR – co dokładnie i kiedy się zmieni?

Rozporządzenie PPWR zacznie być stosowane 12 sierpnia 2026 r. (ale wiele jego skutków rozłoży się na lata).

Od tego dnia zmienią się podstawowe reguły gry i będą one takie same w całej Unii Europejskiej.Pojawi się nowa, rozbudowana definicja opakowania, obejmująca nie tylko klasyczne pudełka czy butelki, ale również np. torebki po herbacie, kapsułki po kawie, etykiety przyklejane do produktu czy opakowania usługowe napełniane w punkcie sprzedaży. Nowa definicja rozróżnia wyraźnie opakowanie handlowe (sprzedawane konsumentowi), zbiorcze (do grupowania towarów) i transportowe (chroniące produkt w logistyce).

Od 2030 r. wejdą w życie twarde liczby: każdy kraj będzie musiał ograniczyć ilość odpadów opakowaniowych na mieszkańca o 5 proc. względem 2018 r., a do 2035 r. – o 10 proc., do 2040 r. – o 15 proc. Równolegle rosnąć będą cele recyklingu – 65 proc. wszystkich odpadów opakowaniowych do 2025 r., 70 proc. do 2030 r., z konkretnymi progami dla plastiku, szkła, metali, papieru i drewna.

Wymogi projektowe mają obowiązywać od 2030 r. – wszystkie opakowania wprowadzane na rynek mają być zdatne do recyklingu i podlegać ocenie w trójstopniowej skali: klasa A, B lub C. Opakowania poniżej klasy C mają być stopniowo eliminowane, a od 2038 r. na rynek mają trafiać tylko te, które spełniają kryteria co najmniej klasy B. Ocena zdatności do recyklingu będzie dotyczyć całej konstrukcji opakowania – dodatków, barwników, etykiet, klejów, zamknięć, wielomateriałowości, pozostałości po produkcie.

Kolejny punkt to minimalna zawartość recyklatu w opakowaniach z tworzyw sztucznych. Od 2030 r. każda plastikowa część opakowania – w zależności od typu i zastosowania – będzie musiała zawierać określony procent materiału pochodzącego z recyklingu odpadów pokonsumenckich.

Nowe oznaczenia opakowań i pojemników na odpady. Kto najbardziej odczuje zmiany?

Nowa regulacja dotyka praktycznie wszystkich uczestników rynku, choć w różny sposób.

Producenci opakowań i właściciele marek będą musieli przeprojektować asortyment tak, aby:

• spełniał wymogi minimalizacji (bez zbędnych pustych przestrzeni, tylko po to, by podbić optyczną objętość);

• nadawał się do recyklingu i mieścił w klasach A–C, z perspektywą eliminacji klasy C po 2038 r.;

• zawierał wymagany udział recyklatu w częściach plastikowych;

• nie zawierał zakazanych formatów jednorazowych (np. bardzo lekkich reklamówek, poza wąskimi wyjątkami, określonych hotelowych plastikowych miniopakowań kosmetyków, jednorazowych opakowań na dodatki w gastronomii – z wyjątkiem sytuacji medycznych czy bezpieczeństwa żywności).

Handel detaliczny i HoReCa staną przed koniecznością realnego wejścia w modele wielokrotnego użytku:

• oferowania konsumentom możliwości zakupu napojów i żywności na wynos w ich własnych pojemnikach lub w opakowaniach wielorazowych – na nie gorszych warunkach cenowych niż w jednorazówkach;

• zakazu używania jednorazowych plastikowych opakowań na żywność i napoje spożywane na miejscu w lokalach;

• spełnienia celów w zakresie udziału opakowań wielokrotnego użytku dla napojów w określonych horyzontach czasowych.

Wdrożenie nowego systemu piktogramów i wyższych poziomów recyklingu zostanie sfinansowane w ramach Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), która uzależni wysokość opłat wnoszonych przez firmy od tego, jak łatwo ich opakowanie daje się przetworzyć (tzw. ekomodulacja).

Samorządy i operatorzy systemów gospodarki odpadami będą musieli m.in. dostosować infrastrukturę do nowych etykiet i rosnących wymogów ilościowych.

Dla konsumentów najbardziej widoczne będą nowe znaki na etykietach i koszach, rosnąca liczba produktów w opakowaniach wielorazowych oraz stopniowe znikanie części wygodnych, ale środowiskowo kosztownych jednorazówek.

JRC słusznie zwraca uwagę, że bez konsekwentnej edukacji – prowadzonej przede wszystkim na poziomie krajowym i lokalnym – nawet najlepszy system piktogramów nie zadziała.