Zasiłek opiekuńczy. Procedura uproszczona, ale problemy dla pracodawców pozostały

13 lutego 2026 r. Sejm przegłosował kolejną nowelizację ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa). Nowelizacja upraszcza zasady ubiegania się o zasiłek opiekuńczy. Wniosek w tej sprawie będzie można złożyć elektronicznie. Jak wskazują autorzy ustawy w uzasadnieniu do projektu ustawy: „rozwiązania planowane w projekcie są korzystne dla płatników składek, biur rachunkowych składających do ZUS dokumenty oraz ubezpieczonych. Konieczne jest wprowadzenie elektronizacji w tym zakresie, gdyż obecny tryb jest postrzegany jako uciążliwy i nieprzystający do obecnej rzeczywistości.”

Nowe przepisy nie rozwiązują jednak wszystkich problemów pracodawców związanych z przyznawaniem zasiłku opiekuńczego. Firmy nadal muszą oceniać, czy ubezpieczony spełnia warunki do jego uzyskania na podstawie m.in. oświadczenia. Szczególny problem dotyczy ustalenia, czy w domu jest domownik, który mógłby przejąć opiekę np. nad chorym dzieckiem.

Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy?

Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu (pracownikowi, także np. zleceniobiorcy, gdy podlega ubezpieczeniu chorobowemu) zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad:

• dzieckiem w wieku do ukończenia 8 lat w przypadku np. nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, przedszkola, choroby drugiego rodzica dziecka stale opiekującego się dzieckiem;
• chorym dzieckiem w wieku do ukończenia 14 lat;
• chorym dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo równoważnym do ukończenia 18 lat;
• dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo równoważnym do ukończenia 18 lat w przypadku np. choroby drugiego rodzica dziecka stale opiekującego się dzieckiem.
• innym chorym członkiem rodziny.

Za innych członków rodziny uważa się małżonka, rodziców, rodzica dziecka, ojczyma, macochę, teściów, dziadków, wnuki, rodzeństwo oraz dzieci w wieku powyżej 14 lat – jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym w okresie sprawowania opieki.

Za dzieci uważa się dzieci własne ubezpieczonego lub jego małżonka oraz dzieci przysposobione, a także dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie.

Na jakiej podstawie wypłacany jest zasiłek opiekuńczy?

Zasiłek opiekuńczy jest wypłacany na podstawie wniosku, ale również dołączonych do niego dokumentów. W tych przypadkach, gdy chodzi o opiekę nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny, konieczne jest zaświadczenie lekarskie stwierdzające konieczność takiej opieki. I to będą najczęstsze przypadki, z którymi spotykać się będzie płatnik.

Warto jednak przypomnieć, że w tych sytuacjach, gdy ubezpieczony ma sprawować opiekę nad dzieckiem do 8 lat, które uczęszcza do zamkniętego niespodziewanie np. przedszkola lub szkoły, konieczne będzie złożenie przez ubezpieczonego odpowiedniego oświadczenia w tej sprawie. W tych przypadkach, gdy przyczyną konieczności sprawowania opieki jest np. choroba stałego opiekuna, ubezpieczony przekazuje zaświadczenie lekarskie na zwykłym druku.

W jakim przypadku zasiłek opiekuńczy nie przysługuje?

Zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli poza ubezpieczonym są inni członkowie rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym, mogący zapewnić opiekę dziecku lub choremu członkowi rodziny.

Nie dotyczy to jednak opieki sprawowanej nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat. W tym przypadku należy wypłacić pracownikowi zasiłek nawet wtedy, gdy w domu jest inny domownik, który mógłby zająć się dzieckiem.

Kto nie może sprawować opieki?

Zdaniem ZUS członkiem rodziny, który może zapewnić opiekę, nie jest osoba, która:

• jest całkowicie niezdolna do pracy,
• jest chora,
• nie jest sprawna fizycznie lub psychicznie za względu na swój wiek,
• prowadzi gospodarstwo rolne,
• jest pracownikiem, który odpoczywa po pracy na nocnej zmianie,
• prowadzi działalność,
• nie jest zobowiązana do opieki na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - jeśli odmawia sprawowania opieki.

ZUS zwraca zatem uwagę na rzeczywistą zdolność do podjęcia opieki, a nie tylko formalny status.

Jak płatnik ocenia, czy można przyznać zasiłek opiekuńczy?

Płatnik zasiłków, tzw. duży płatnik, opiera się przede wszystkim na oświadczeniu pracownika (zleceniobiorcy) co do tego, czy u pracownika jest inny domownik, który mógłby zająć się np. chorym dzieckiem. Okoliczność ta może być kontrolowana, jednak nie zmienia to faktu, że problematyczne jest samo określenie, czy w ogóle ubezpieczonemu należy wypłacić ten zasiłek.

Na jakiej podstawie płatnik przeprowadza kontrolę pobierania zasiłku opiekuńczego?

Obecnie podstawę do kontroli stanowi § 6 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 27 lipca 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich. Zgodnie z nim kontrola prawidłowości wykorzystywania przez ubezpieczonych zwolnień lekarskich od pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny polega m.in. na ustaleniu, czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę; nie dotyczy to sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.

Kontrolę może przeprowadzić albo ZUS, albo tzw. duży płatnik.

Podstawa kontroli wykorzystania zasiłku opiekuńczego od 13 kwietnia 2026 r.

Od 13 kwietnia 2026 r. powyższe przepisy rozporządzenia dotyczącego kontroli wykorzystania zasiłku opiekuńczego zostaną przeniesione do ustawy zasiłkowej. Zgodnie z dodanym do ustawy art. 68a ust. 1 kontrola obejmuje zwolnienia z powodu niezdolności do pracy, za które przysługuje:

• zasiłek chorobowy,
• świadczenie rehabilitacyjne,
• wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy

oraz zwolnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki, za które przysługuje zasiłek opiekuńczy.

Kontrola ta polega m.in. na ustaleniu, czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę, chyba że dotyczy to sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.

Jakie są skutki stwierdzenia, że w domu ubezpieczonego jest inny domownik?

W takim przypadku dochodzi do utraty zasiłku opiekuńczego w związku ze stwierdzeniem, że pracownik nie spełniał warunków do nabycia prawa do zasiłku. W tej sytuacji ZUS uzna zasiłek za świadczenie nienależnie pobrane.

Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa) osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Odsetki są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.

Będzie tu miał zastosowanie art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej: świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

W jakich innych przypadkach traci się prawo do zasiłku opiekuńczego?

Prawo do zasiłku opiekuńczego traci się również w przypadku okoliczności określonych w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Zgodnie z nim ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia.

Utrata prawa do zasiłku opiekuńczego od 13 kwietnia 2026 r.?

Od 13 kwietnia 2026 r. przepis ten zmienia nieco brzmienie. Zgodnie z nowym brzmieniem ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową lub podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.

Za pracę zarobkową zostanie uznana każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.

Z kolei za aktywność niezgodną z celem zwolnienia od pracy są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Oznacza to, że osoba pobierająca zasiłek opiekuńczy nie może w tym czasie podejmować innych prac (także na podstawie umowy cywilnoprawnej), ale także podejmować innych aktywności, których nie da się pogodzić z opieką. Nie dotyczy to czynności zwykłych dnia codziennego, jak np. zakupy, jak również czynności incydentalnych (w przypadku zleceniobiorców to także np. wystawienie faktury).