Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20) uznał, że stosowanie art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wobec osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę przed zmianą przepisów, a następnie wystąpiły o emeryturę powszechną, narusza konstytucję. Sędziowie wskazali w szczególności na naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa oraz ochrony praw nabytych.

Kwestionowany przepis wprowadził mechanizm polegający na pomniejszaniu podstawy obliczenia emerytury powszechnej o kwoty już wypłacone w ramach wcześniejszej emerytury. W praktyce oznaczało to trwałe obniżenie świadczeń dla osób, które podjęły decyzję o wcześniejszym zakończeniu pracy w oparciu o wcześniejsze regulacje, nie przewidujące takiej konsekwencji.

Trybunał wskazał, że osoby te podejmowały decyzje w warunkach określonego stanu prawnego, a późniejsze wprowadzenie nowych zasad nie powinno działać na ich niekorzyść. Zmiana reguł po fakcie została uznana za sprzeczną z konstytucyjną zasadą stabilności prawa.

Reforma emerytalna 2012–2013 i mechanizm obniżania emerytur

Kluczowe znaczenie miały dwie daty. Pierwszą był 6 czerwca 2012 r., kiedy wprowadzono zmiany w zasadach przechodzenia z wcześniejszej emerytury na emeryturę powszechną. Drugą – 1 stycznia 2013 r., od kiedy zaczął obowiązywać mechanizm pomniejszania podstawy świadczenia o wcześniej wypłacone kwoty.

Od tego momentu ZUS, ustalając wysokość emerytury powszechnej, odejmował od zgromadzonego kapitału emerytalnego sumę wypłat z tytułu wcześniejszej emerytury. W wielu przypadkach prowadziło to do znaczącego spadku miesięcznego świadczenia.

Jak wynika z analiz publikowanych w prasie ekonomicznej i prawnej, obniżki mogły sięgać nawet ponad 1000 zł miesięcznie. Mechanizm ten miał również dalsze konsekwencje, ponieważ wpływał na wysokość rent rodzinnych, które są obliczane na podstawie emerytury przysługującej zmarłemu.

Problem ten szczególnie dotknął osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę jeszcze przed wejściem w życie nowych zasad, a dopiero później osiągnęły ustawowy wiek emerytalny i wystąpiły o emeryturę powszechną.

Kto może złożyć wniosek o przeliczenie emerytury w ZUS

Prawo do przeliczenia świadczenia przysługuje przede wszystkim osobom, które pobierały wcześniejszą emeryturę przed zmianą przepisów, a następnie po osiągnięciu wieku emerytalnego wystąpiły o emeryturę powszechną już po 2012 roku.

W praktyce chodzi głównie o:

  • kobiety urodzone w latach 1949–1959,
  • mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 oraz w 1954 roku.

To właśnie w tych rocznikach decyzje o wcześniejszym przejściu na emeryturę najczęściej kolidowały z nowymi zasadami obliczania świadczeń.

Aby rozpocząć procedurę, konieczne jest złożenie wniosku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne ustalenie wysokości emerytury. Wniosek inicjuje postępowanie administracyjne, w wyniku którego ZUS wydaje decyzję.

W przypadku decyzji odmownej możliwe jest odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Coraz więcej takich spraw kończy się korzystnie dla emerytów, ponieważ sądy powołują się bezpośrednio na konstytucję oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Istotnym ograniczeniem jest zasada trzyletniego okresu wyrównania. Oznacza to, że zaległe kwoty mogą zostać wypłacone maksymalnie za trzy lata wstecz od momentu złożenia wniosku. W praktyce moment złożenia dokumentów ma bezpośredni wpływ na wysokość możliwego wyrównania.

ZUS odmawia przeliczeń, sądy i Rzecznik Praw Obywatelskich reagują

Pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych w wielu przypadkach nadal wydaje decyzje odmowne. Organ rentowy wskazuje na brak publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw, co formalnie ogranicza możliwość jego stosowania wprost w postępowaniu administracyjnym.

Inaczej wygląda sytuacja w sądach. Sądy pracy i ubezpieczeń społecznych coraz częściej orzekają na korzyść emerytów, uznając, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma znaczenie dla oceny konstytucyjności przepisów i powinien być uwzględniany przy rozstrzyganiu spraw.

W sprawę zaangażował się również Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek, który zwracał uwagę na konieczność rozwiązania problemu na poziomie ustawowym oraz wskazywał na negatywne konsekwencje niepublikowania wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Rzecznik podkreślał, że brak systemowego rozwiązania prowadzi do nierównego traktowania obywateli i zmusza seniorów do prowadzenia długotrwałych sporów sądowych.

Projekt ustawy UD204 i automatyczne przeliczenie emerytur

Rząd rozpoczął prace nad projektem ustawy oznaczonym w wykazie prac legislacyjnych jako UD204, który ma kompleksowo rozwiązać problem zaniżonych emerytur.

Projekt przewiduje dwa podstawowe mechanizmy:

  • automatyczne przeliczenie części świadczeń przez ZUS z urzędu,
  • możliwość złożenia wniosku przez osoby, które nadal pobierają wcześniejszą emeryturę i nie wystąpiły jeszcze o emeryturę powszechną.

Osoby należące do tej drugiej grupy będą musiały złożyć wniosek w określonym terminie, który według założeń projektu ma upływać 31 grudnia 2026 r.

Nowe przepisy mają wejść w życie w połowie roku. Projekt zakłada również rozwiązania ograniczające koszty dla systemu ubezpieczeń społecznych, między innymi poprzez wyłączenie części waloryzacji kapitału za okres pobierania wcześniejszej emerytury.

Wprowadzenie tych regulacji ma zakończyć wieloletni problem, który wynikał z niekorzystnych zmian w systemie emerytalnym oraz późniejszego zakwestionowania ich konstytucyjności.

Źródła:

  • Trybunał Konstytucyjny – wyrok SK 140/20
  • Dziennik Gazeta Prawna
  • Infor.pl
  • Rzecznik Praw Obywatelskich – komunikaty i wystąpienia
  • Wykaz prac legislacyjnych Rady Ministrów – projekt UD204
  • Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje dla świadczeniobiorców