Kontrole PIP w 2026 r.: kto i w jakim zakresie może się jej spodziewać

Z programu działania PIP na 2026 r. wynika, że w bieżącym roku inspektorzy – obok standardowych czynności podejmowanych w reakcji na sygnały o naruszeniach przepisów prawa pracy, takich jak niewypłacanie wynagrodzeń czy naruszenia norm czasu pracy – skoncentrują się na wybranych obszarach wskazanych wprost w programie działania. [ramka]

Celem zaplanowanych na 2026 r. działań kontrolnych i nadzorczych jest przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa oraz ochrony zdrowia osób wykonujących pracę w obszarach aktywności zawodowej obarczonych najwyższym ryzykiem utraty zdrowia lub życia.

W ten kierunek wpisuje się również realizowana w latach 2025–2027 kampania prewencyjno-kontrolna „Wizja zero”, której celem jest zapobieganie wypadkom w sektorze przemysłowym. Działania te są adresowane do zakładów przetwórstwa przemysłowego charakteryzujących się podwyższonym ryzykiem wypadkowym oraz do podmiotów, w których skala takich zdarzeń może wskazywać na nieprzestrzeganie przepisów bhp.

Sektory wysokiego ryzyka

Rok 2026 to także okres realizacji kampanii skierowanej na ograniczanie zagrożeń wynikających ze stosowania substancji, mieszanin oraz procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym i reprotoksycznym, w tym związanych z usuwaniem wyrobów zawierających azbest. Działania kontrolne w tym zakresie obejmą w szczególności prace prowadzone w zakładach produkujących lub wykorzystujących substancje i mieszaniny chemiczne.

Kontrolami zostaną objęte również zakłady pracy funkcjonujące w branży energetycznej, górnictwie – zarówno podziemnym, jak i odkrywkowym – oraz w budownictwie. W tym ostatnim sektorze zaplanowano w szczególności kontrole kompleksowe i specjalistyczne, aby eliminować bezpośrednie zagrożenia występujące na małych budowach, a także zagrożenia o charakterze publicznym związane z prowadzeniem robót budowlanych.

Działania kontrolne i nadzorcze obejmą ponadto branżę rolną oraz leśnictwo. Istotnym obszarem zainteresowania inspektorów pozostaną także zagrożenia wynikające z oddziaływania czynników środowiska pracy – fizycznych, chemicznych i biologicznych. W tym zakresie czynności kontrolne będą prowadzone w szczególności w podmiotach leczniczych oraz w zakładach, w których czynniki te występują na dużą skalę i charakteryzują się znaczną różnorodnością.

W planach PIP znajdują się również kontrole z zakresu prawnej ochrony pracy, przy czym priorytetem działań inspektorów będą zagadnienia dotyczące czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy. Problematyka ta od lat stanowi najczęstszy przedmiot skarg kierowanych do urzędu, co znajduje potwierdzenie w danych statystycznych.

Podmioty sprawdzane

Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy, jak również program działania PIP na 2026 r., regulują nie tylko zakres czynności kontrolnych inspektorów, lecz także określają krąg podmiotów podlegających weryfikacji. Katalog ten został ujęty w art. 13 ustawy o PIP, z którego wynika, że w pierwszej kolejności kontroli podlegają pracodawcy.

Definicja pracodawcy została zawarta w art. 3 kodeksu pracy (dalej: k.p.). Zgodnie z tym przepisem pracodawcą jest jednostka organizacyjna, nawet niemająca osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudnia pracowników. Oznacza to, że już z chwilą zatrudnienia choćby jednego pracownika – również w niepełnym wymiarze czasu pracy – podmiot nabywa status pracodawcy, wraz z wszystkimi konsekwencjami.

Pracodawcy mogą być obejmowani kontrolami kompleksowymi, w ramach których badane są zarówno obowiązki z zakresu prawnej ochrony pracy (m.in. czas pracy, wynagrodzenie, urlopy wypoczynkowe), jak i te związane z bezpieczeństwem i higieną pracy. Należy przy tym pamiętać, że obowiązki bhp w przeważającej mierze są niezależne od liczby zatrudnionych pracowników. Wyjątki dotyczą m.in. obowiązku powołania służby bhp (przy zatrudnieniu powyżej 100 pracowników) oraz komisji bhp (powyżej 250 pracowników).

Uwaga! W zależności od zakresu kontroli pracodawcy mogą być weryfikowani w pełnym zakresie przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bhp, regulacji dotyczących stosunku pracy, wynagrodzeń i innych świadczeń, czasu pracy, urlopów, uprawnień związanych z rodzicielstwem, a także zatrudniania młodocianych oraz osób z niepełnosprawnościami.

Firmy bez pracowników

Inaczej kształtuje się sytuacja przedsiębiorców niebędących pracodawcami oraz innych jednostek organizacyjnych, na rzecz których praca jest świadczona przez osoby fizyczne, w tym przez osoby prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek – niezależnie od podstawy prawnej świadczenia tej pracy. W takich przypadkach kompetencje kontrolne PIP ograniczają się zasadniczo do zagadnień związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy oraz legalnością zatrudnienia.

Uprawnienia PIP w obszarze bhp wobec osób wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy wynikają nie tylko z ustawy o PIP, lecz także bezpośrednio z k.p.

Zgodnie z art. 304 k.p. pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, a także osobom prowadzącym na własny rachunek działalność gospodarczą w zakładzie pracy lub w miejscu przez niego wyznaczonym. Zasada ta jest odpowiednio stosowana również do przedsiębiorców niebędących pracodawcami, którzy organizują pracę wykonywaną przez osoby fizyczne poza stosunkiem pracy.

Podmioty podlegające kontroli PIP

Kontroli PIP podlegają również w szczególności:

• podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy oraz pracy tymczasowej w rozumieniu art. 305 ust. 2 ustawy z 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia,
• przedsiębiorcy, do których stosuje się przepisy ustawy z 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni,
• pracodawcy delegujący pracowników na terytorium RP w zakresie określonym w ustawie z 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług,
• przewoźnicy drogowi delegujący kierowców (w tym przewoźnicy drogowi z państwa trzeciego), w zakresie określonym w ustawie z 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym,
• przedsiębiorcy oraz inne jednostki organizacyjne, na rzecz których w ramach prowadzonej działalności wykonywane są zlecenia lub świadczone usługi – w zakresie zapewnienia wypłaty wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej minimalnej stawce godzinowej, zgodnie z ustawą z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
• podmioty zatrudniające, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 21 ustawy z 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych – w zakresie obowiązków wynikających z przepisów tej ustawy.

Uprawnienia inspektorów PIP

Z art. 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy wynika, że jest ona organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli nad przestrzeganiem prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia oraz innej pracy zarobkowej – w zakresie określonym w ustawie.

Należy przy tym podkreślić, że PIP nie działa jako jednolity, scentralizowany organ w sferze kontroli i nadzoru. Każdy inspektor pracy posiada status samodzielnego i niezależnego organu, uprawnionego do przeprowadzania czynności kontrolnych oraz do stosowania adekwatnych środków prawnych, odpowiednio do charakteru i wagi stwierdzonych nieprawidłowości.

Ustawa o PIP posługuje się pojęciami kontroli oraz nadzoru, nie definiując jednak wprost postępowania nadzorczego. Celem postępowania kontrolnego jest ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy – w szczególności przepisów bhp oraz legalności zatrudnienia – a także udokumentowanie dokonanych ustaleń. Można przyjąć, że skoro kontrola kończy się na etapie ustaleń i ich udokumentowania, to czynności podejmowane przez inspektora w następstwie ujawnionych naruszeń, polegające na zastosowaniu określonych reakcji prawnych, realizowane są już w ramach sprawowanego nadzoru. ©℗