Nielegalne gry w wynajętym lokalu. Kiedy jego właściciel ponosi odpowiedzialność

Umowa bez konsekwencji

Na pierwszy rzut oka właściciel nieruchomości jest tylko podmiotem wynajmującym dany lokal, często nieświadomym faktycznego charakteru prowadzonej w nim działalności. Wynajęcie lokalu lub nieruchomości pod działalność gospodarczą z pozoru wydaje się czynnością całkowicie neutralną z punktu widzenia konsekwencji prawnych. Jednak w praktyce okazuje się, że odpowiedzialność właściciela lokalu w takim przypadku jest zagadnieniem znacznie bardziej złożonym. Jeśli bowiem najemca przeznacza nieruchomość na prowadzenie działalności związanej z nielegalnymi grami hazardowymi, skutki prawne mogą dotknąć również wynajmującego nieruchomość, mimo że formalnie jest on wyłącznie stroną umowy najmu.

Kiedy gry hazardowe są legalne

Zgodnie z art. 3 u.g.h. urządzanie i prowadzenie działalności w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier w karty i gier na automatach jest dozwolone wyłącznie na podstawie właściwej koncesji, zezwolenia lub dokonanego zgłoszenia. Z kolei art. 23a tej ustawy stanowi, że automaty do gier, urządzenia losujące i urządzenia do gier mogą być eksploatowane jedynie przez podmioty posiadające koncesję lub zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie gier losowych lub gier na automatach oraz przez podmioty wykonujące monopol państwa, po ich zarejestrowaniu przez naczelnika urzędu celno-skarbowego. Stosownie zaś do art. 14 ust. 1 u.g.h., gry na automatach mogą być prowadzone wyłącznie w kasynach gry.

Oznacza to, że nie każdy lokal może zostać wykorzystany do prowadzenia działalności hazardowej, a także nie każdy najemca może ją prowadzić. Ustawodawca wprost ograniczył zarówno krąg podmiotów, jak i miejsca, w których taka działalność jest dopuszczalna. A więc nie ma możliwości wykorzystania każdego lokalu do prowadzenia działalności związanej z urządzaniem niektórych gier hazardowych.

Artykuł 107 par. 1 kodeksu karnego skarbowego (dalej: k.k.s.) penalizuje m.in. nielegalne urządzanie lub prowadzenie gier hazardowych. Osoba dopuszczająca się takiego czynu naraża się na bardzo surowe sankcje: wysoką grzywnę obliczaną według systemu stawek dziennych (do 720 stawek dziennych), karę pozbawienia wolności sięgającą trzech lat, albo na obie te kary łącznie.

Pojęcia urządzania oraz prowadzenia gier hazardowych nie są zdefiniowane w u.g.h., co powoduje wątpliwości interpretacyjne. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że „urządzanie” gier hazardowych jest określeniem szerszym niż „prowadzenie” i obejmuje m.in. organizowanie, przygotowanie, zapewnienie sprzętu, ustalanie zasad, podobnie jak wynajęcie i przystosowanie lokalu. Urządzanie gier hazardowych stanowi niejako zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce tej działalności. Natomiast prowadzenie gier hazardowych oznacza ich faktyczne przeprowadzanie.

Jednocześnie należy podkreślić, że przestępstwa z art. 107 par. 3 k.k.s. to tzw. typ kwalifikowany – jeżeli sprawca działa z nastawieniem na osiągnięcie korzyści majątkowej poprzez organizowanie zbiorowego uczestnictwa w nielegalnej grze, zagrożenie karne obejmuje grzywnę do 720 stawek dziennych albo karę pozbawienia wolności, albo obie te kary łącznie. Jeżeli natomiast stopień społecznej szkodliwości czynu jest niższy, a okoliczności wskazują na niewielkie zagrożenie dla chronionych interesów, sprawca odpowiada za wykroczenie skarbowe. W takim przypadku możliwe jest wymierzenie wyłącznie kary grzywny, bez sankcji pozbawienia wolności.

Uwaga! Delikty karnoskarbowe z art. 107 par. 1 k.k.s. można popełnić wyłącznie umyślnie w obu postaciach zamiaru, tj. w zamiarze bezpośrednim lub ewentualnym. Z kolei czyn z art. 107 par. 3 k.k.s. można popełnić jedynie w zamiarze bezpośrednim, szczególnie zabarwionym chęcią osiągnięcia korzyści majątkowej. A zatem, wypełnienie znamion powyższych czynów wymaga winy umyślnej, czyli świadomości i akceptacji faktu prowadzenia nielegalnych gier.

Zgodnie z dominującym orzecznictwem i poglądami doktryny brak jest podstaw prawnych, by samą czynność cywilnoprawną (umowę najmu lub dzierżawy) oddania lokalu do władania innemu podmiotowi dla eksploatacji automatów, utożsamiać z pojęciem urządzania lub prowadzenia gier hazardowych. Wynajmujący nie wykonuje bowiem żadnych czynności związanych z samym organizowaniem gry lub jej prowadzeniem.

Jednak w określonych sytuacjach możliwe jest przypisanie wynajmującemu pomocnictwa w popełnieniu przestępstwa z art. 107 par. 1 k.k.s. – lecz wyłącznie wtedy, gdy zostanie wykazane, że miał on świadomość co do przeznaczenia wynajętej powierzchni lokalu. Taką możliwość dopuścił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 9 maja 2019 r. (sygn. akt III KK 78/18).

Uwaga! Konsekwencje prawne wynajmu lokalu pod działalność związaną z organizacją gier hazardowych nie ograniczają się wyłącznie do odpowiedzialności karnej skarbowej. Istnieje również zagrożenie wynikające z potencjalnej odpowiedzialności administracyjnej wynajmującego.

Sankcje administracyjne niezależne od winy

Odpowiedzialność administracyjna, jak i karnoskarbowa podlega różnym procedurom, zaś wynikiem tych postępowań będą różne sankcje. Postępowania te nie są kolizyjne, co oznacza, iż wynajmujący nieruchomość może zostać pociągnięty zarówno do odpowiedzialności karnoskarbowej, jak i administracyjnej. Zdawać by się mogło, że stanowi to przejaw nieproporcjonalnej, nadmiernej reakcji państwa na naruszenie prawa. Jednak sankcja karna i administracyjna mają odmienne funkcje. Kara administracyjna w tym przypadku ma spełniać funkcję prewencyjną. Co istotne, w przypadku odpowiedzialności karnej opartej na zasadzie winy sądy karne mają możliwość dostosowania kary do wszystkich okoliczności sprawy, natomiast w przypadku odpowiedzialności administracyjnej opartej na zasadzie obiektywizmu takiej możliwości już nie ma.

Zgodnie z art. 89 ust. 1 pkt 4 u.g.h. karze pieniężnej podlega posiadacz samoistny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa, o ile lokal nie jest przedmiotem posiadania zależnego.

Ustawa o grach hazardowych nie definiuje pojęcia posiadania samoistnego, zatem należy odwołać się do przepisów kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego regulacjami, posiadanie samoistne stanowi władztwo faktyczne odpowiadające władztwu, jakie przysługuje właścicielowi i polega na braku jakiegokolwiek podporządkowania innej osobie w zakresie tegoż władztwa. Co za tym idzie, podmiotem odpowiedzialnym za urządzanie gier może być również właściciel lokalu i to jego będzie obciążała kara pieniężna w wysokości 100 tys. zł od każdego automatu.

Należy przy tym zaznaczyć, że jeżeli lokal jest wynajęty, a jego właściciel wykaże, że jest on przedmiotem posiadania zależnego np. umowy najmu, to odpowiedzialność administracyjna spoczywa na posiadaczu zależnym – w tym przypadku na najemcy. To on bowiem faktycznie dysponuje lokalem i w efekcie tego zobowiązany zostanie do zapłaty kary pieniężnej. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 20 kwietnia 2023 r. (sygn. akt II GSK 967/20) podkreślił jednak, że: „z literalnego brzmienia przepisu wynika przy tym, że dla «zwolnienia» posiadacza samoistnego z odpowiedzialności na podstawie przywołanej regulacji konieczne jest, aby przedmiotem posiadania zależnego przez podmiot trzeci był lokal, nie zaś jego część (np. określona powierzchnia części lokalu). Przeniesienie posiadania do części lokalu (rozumianego jako część powierzchni lokalu) nie będzie skutkowało «przesunięciem» ciężaru odpowiedzialności na posiadaczy zależnych tej niewyodrębnionej w osobny lokal części powierzchni lokalu”.

A zatem, jeżeli najem obejmuje niewyodrębnioną część lokalu, odpowiedzialność za urządzanie nielegalnych gier hazardowych może obarczać właściciela nieruchomości.

Jak zabezpieczyć się przed odpowiedzialnością

Choć wynajmujący ponosi znaczne ryzyko związane z najmem lokalu to może ograniczyć ryzyko związane z nielegalną działalnością hazardową, podejmując odpowiednie działania już na etapie zawierania umowy najmu.

Uwaga! Kluczowe znaczenie ma precyzyjne określenie przeznaczenia lokalu oraz wprowadzenie zakazu prowadzenia gier hazardowych bez wymaganych zezwoleń, klauzul o natychmiastowym rozwiązaniu umowy w razie naruszeń tego zakazu czy możliwości kontroli sposobu użytkowania lokalu.

Warto także podjąć kroki mające na celu weryfikację najemcy oraz profil jego działalności w odpowiednich rejestrach (w tym w Krajowym Rejestrze Sądowym oraz w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej) oraz sprawdzenie, czy posiada on wymagane zezwolenie, zgłoszenie czy też koncesję na prowadzenie danej działalności.

Każdy sygnał, który może wskazywać na prowadzenie przez najemcę nielegalnej działalności w zakresie urządzania gier hazardowych, powinien skutkować niezwłoczną reakcją właściciela.

Jednocześnie z uwagi na złożoność przepisów oraz surowe sankcje, zarówno karne, jak i administracyjne, warto zarówno przy zawarciu umowy najmu, jak i w przypadku otrzymania niepokojących sygnałów, skorzystać z pomocy profesjonalnego prawnika. Skuteczna ochrona praw wynajmującego w wielu przypadkach wymaga bowiem szczegółowej wiedzy i doświadczenia. ©℗