Donald Trump informuje o śmierci Aliego Chameneia

Prezydent USA Donald Trump poinformował w sobotę, że najwyższy przywódca Iranu Ali Chamenei nie żyje. Dodał, że Irańczycy mają teraz szansę, by „odzyskać” swój kraj. „Chamenei, jeden z najgorszych ludzi w historii, nie żyje” - oświadczył Trump w serwisie Truth Social.

Wcześniej izraelska stacja telewizyjna Channel 12 podała, że premierowi Izraela Benjaminowi Netanjahu pokazano zdjęcie ciała duchowego i politycznego przywódcy Iranu. Według mediów rezydencja Chameneia została zniszczona w wyniku amerykańsko-izraelskich ataków na Teheran.

Droga do władzy i dziedzictwo rewolucji

Najwyższy przywódca Iranu ajatollah Ali Chamenei przez dekady uosabiał Republikę Islamską i jej konfrontację z USA oraz Izraelem. Za jego rządów Korpus Strażników Rewolucji umocnił kontrolę nad państwem i gospodarką, rozszerzył wpływy Teheranu w regionie, a kraj pogrążył się w stagnacji gospodarczej.

Chamenei stał na czele Iranu od 1989 r., gdy objął urząd najwyższego przywódcy po śmierci Ruhollaha Chomeiniego, przywódcy cieszącej się masowym poparciem Irańczyków rewolucji islamskiej, która obaliła szacha Mohammada Rezę Pahlawiego. Sprawował niemal absolutną władzę nad organami państwa, siłami zbrojnymi i wymiarem sprawiedliwości, pełniąc zarazem funkcję duchowego przywódcy kraju.

Kluczowa dla jego władzy była lojalność dwóch najważniejszych irańskich instytucji bezpieczeństwa – Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) i sił paramilitarnych Basidż, które mają setki tysięcy ochotników. Jego portrety, obok wizerunków Chomeiniego, są wszechobecne w irańskiej przestrzeni publicznej, ale kwestia sukcesji nie była dotąd publicznie omawiana.

Życiorys: Od opozycjonisty do najwyższego lidera

Chamenei urodził się 19 kwietnia 1939 roku w ubogiej rodzinie persko-azerbejdżańskiej w Meszhedzie. Studiował w głównych ośrodkach szyickiego islamu – irackim Nadżafie i irańskim Komie, gdzie uczęszczał na zajęcia Chomejniego. Działalność polityczna Chameneia w opozycji wobec rządów szacha sprawiła, że w latach 60. i 70. był wielokrotnie aresztowany, a łącznie sześć razy trafiał do więzienia, zanim reżim zesłał go na trzyletnie wygnanie.

Odegrał istotną rolę w rewolucji islamskiej 1978–1979, a po jej zwycięstwie w 1980 r. został wyznaczony do prowadzenia piątkowych modlitw w Teheranie. W 1981 r. przeżył zamach, w wyniku którego jego prawa ręka została częściowo sparaliżowana. Następnie został wybrany na trzeciego prezydenta Iranu i sprawował urząd w latach 1981–1989, czyli podczas wojny iracko-irańskiej.

Gospodarka i „Oś oporu”

Mimo że rewolucja islamska zapowiadała sprawiedliwość społeczną, to jednak z czasem, zwłaszcza w okresie przywództwa Chameneiego, wykształcił się system, w którym Korpus Strażników kontroluje znaczną część gospodarki. Drugim kluczowym aspektem rządów Chameneia była konsekwentna rozbudowa regionalnej sieci sojuszników zbrojnych, określanej przez Teheran jako „oś oporu”. Należą do niej libański Hezbollah, palestyński Hamas, jemeński ruch Huti, ale Iran wspierał także reżim Baszara al-Asada w Syrii oraz szyickie bojówki na terenie Iraku.

Program nuklearny i konflikt z Zachodem

Za rządów Chameneia Iran zaczął prowadzić – według USA i Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) – skoordynowany, tajny program broni nuklearnej. W odpowiedzi na wycofanie się USA z porozumienia JCPOA w 2018 roku, Teheran znacząco rozbudował swój program jądrowy. Najwyższy przywódca miał na początku lat 2000. wydać fatwę zakazującą broni masowego rażenia, na którą irańscy politycy wielokrotnie się powoływali.

Wrogość wobec Izraela i USA stała się trwałym elementem tożsamości politycznej Republiki Islamskiej pod jego wodzą. Chamenei znany był z ascetycznego stylu życia i rzadko podróżował poza Iran. W czerwcu 2025 r., po rozpoczęciu przez Izrael kampanii wymierzonej w irański program nuklearny, miał przebywać w nieujawnionym miejscu. Po 12-dniowym konflikcie jego wystąpienia publiczne odbywały się przy wzmocnionej ochronie i nie są transmitowane na żywo.