rozwiń ›

Art. 70a ustawy regulującej relacje państwa z Kościołem katolickim powstał w realiach transformacji ustrojowej. Jego celem była rekompensata za majątek pozostawiony przez Kościół na terenach wschodnich, które po 1945 r. znalazły się poza granicami Polski. Przepis przewidywał możliwość nieodpłatnego przekazywania gruntów rolnych należących do Skarbu Państwa kościelnym osobom prawnym, które podjęły działalność na tzw. Ziemiach Zachodnich i Północnych.

Procedura była stosunkowo prosta. Decyzję o przekazaniu nieruchomości podejmował właściwy wojewoda, ale wymagała ona zgody Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. Co istotne, przepisy nie wprowadzały ograniczeń czasowych ani jednolitego mechanizmu weryfikacji wcześniejszych transferów. W praktyce oznaczało to możliwość składania kolejnych wniosków przez różne jednostki kościelne, nawet jeśli wcześniej otrzymały już nieruchomości w innym regionie kraju - informuje Infor.pl

Problem ten został zauważony przez Zespół ds. gruntów przekazanych podmiotom kościelnym powołany przez Wojewodę Dolnośląskiego w 2024 r. W jednym z analizowanych przypadków jednostka kościelna ubiegała się o kolejną nieruchomość w województwie dolnośląskim, mimo że wcześniej otrzymała już blisko 15 hektarów ziemi w województwie opolskim.

76 244 ha ziemi dla Kościoła. Duża skala przekazywania gruntów Skarbu Państwa

Dane uzyskane z Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa pokazują skalę zjawiska. Od 1 stycznia 1992 r. do 30 czerwca 2019 r. Kościół katolicki otrzymał nieodpłatnie 76 244 hektary gruntów rolnych. Według wyliczeń opartych na średnich cenach ziemi publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny, wartość tych nieruchomości wynosiła w 2019 r. 3 487 629 292 zł.

Proces ten nie zakończył się wraz z początkiem XXI wieku. Z raportu Najwyższej Izby Kontroli, przygotowanego na zlecenie Marszałka Sejmu Szymona Hołowni, wynika, że w latach 2021–2023 wojewodowie wydali 27 decyzji przekazujących Kościołowi kolejne nieruchomości o łącznej powierzchni 144,5116 ha.

Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę również na kwestie transparentności. W województwach warmińsko-mazurskim i dolnośląskim zmiana właściciela w księgach wieczystych została ujawniona tylko w 3 spośród 25 analizowanych przypadków. Oznacza to poważne ograniczenia w możliwości publicznej kontroli obrotu przekazanymi nieruchomościami.

Zarzuty o nadużycia i brak kontroli nad majątkiem przekazywanym Kościołowi

Projektodawcy zmian wskazują, że obowiązujące przepisy pozwalają na wielokrotne nabywanie nieruchomości przez kościelne osoby prawne, ich późniejsze zbywanie i ponowne ubieganie się o kolejne grunty. Brak centralnego rejestru i jednolitego systemu kontroli utrudnia organom państwowym weryfikację skali wcześniejszych transferów.

W ocenie autorów projektu, mechanizm ten przestał pełnić funkcję rekompensacyjną, a stał się narzędziem powiększania majątku Kościoła. Podkreślają, że od zakończenia II wojny światowej minęło już niemal 80 lat, a utrzymywanie specjalnego trybu przekazywania nieruchomości nie znajduje obecnie uzasadnienia.

Dodatkowo zwracają uwagę na nierówność wobec innych wspólnot religijnych. Analogiczne przepisy umożliwiające nieodpłatne przejmowanie nieruchomości obowiązywały także inne związki wyznaniowe, ale ich stosowanie zostało ograniczone w czasie i w większości przypadków wygasło po 31 grudnia 1998 r. Kościół katolicki pozostał jedynym związkiem wyznaniowym, który zachował to uprawnienie bezterminowo.

Projekt ustawy Polska 2050. Uchylenie art. 70a i zakończenie przekazywania gruntów

Projekt ustawy złożony 24 września 2025 r. przez grupę posłów Polska 2050 – Trzecia Droga zakłada całkowite usunięcie art. 70a z porządku prawnego. Oznaczałoby to koniec możliwości nieodpłatnego przekazywania gruntów Skarbu Państwa Kościołowi katolickiemu.

Nowe przepisy przewidują również umorzenie wszystkich postępowań będących w toku w dniu wejścia ustawy w życie. Oznacza to, że nawet wnioski złożone wcześniej nie mogłyby zostać rozpatrzone pozytywnie.

Projekt został skierowany 7 listopada 2025 r. do Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. Obecnie oczekuje na dalsze procedowanie, a termin kolejnych etapów prac nie został jeszcze wyznaczony.

Konsultacje społeczne i opinie Polaków o przekazywaniu gruntów Kościołowi

Projekt ustawy wywołał duże zainteresowanie społeczne. W konsultacjach publicznych wzięło udział 280 osób, w tym 136 kobiet i 144 mężczyzn. Aż 88,2 proc. respondentów uznało wprowadzenie nowych regulacji za zdecydowanie potrzebne. Przeciwnego zdania było 7,9 proc. uczestników.

Część opinii wskazywała na konieczność zapewnienia równości wszystkich związków wyznaniowych wobec prawa oraz przejrzystości finansów publicznych. Pojawiły się również głosy krytyczne, podnoszące ryzyko naruszenia konstytucyjnej zasady równouprawnienia religii oraz wskazujące, że problem restytucji majątku dotyczy wielu wspólnot religijnych, a nie tylko Kościoła katolickiego.

Zwolnienie Kościoła z podatku od nieruchomości. Dodatkowy element systemu

Kwestia przekazywania gruntów jest częścią szerszego systemu regulacji majątkowych dotyczących związków wyznaniowych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami kościelne osoby prawne są zwolnione z podatku od nieruchomości wykorzystywanych do celów niemieszkalnych, o ile nie prowadzą w nich działalności gospodarczej.

Zasada ta obowiązuje nie tylko Kościół katolicki, lecz także inne wspólnoty religijne działające w Polsce. Opodatkowaniu podlegają wyłącznie nieruchomości wykorzystywane komercyjnie, np. wynajmowane lokale lub grunty dzierżawione w celach gospodarczych.c

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego oraz analiz ekspertów prawa wyznaniowego, majątek Kościoła katolickiego w Polsce obejmuje dziesiątki tysięcy nieruchomości, w tym grunty rolne, budynki sakralne, szkoły, klasztory oraz obiekty o charakterze komercyjnym.

Historyczne tło i znaczenie rekompensat majątkowych Kościoła

Mechanizm rekompensaty majątkowej był elementem szerszego procesu regulowania stosunków państwo–Kościół po upadku systemu komunistycznego. W okresie PRL wiele nieruchomości należących do Kościoła zostało przejętych przez państwo, a po 1989 r. rozpoczęto proces ich zwrotu lub przekazywania gruntów zastępczych.

Odrębnym mechanizmem była również działalność Komisji Majątkowej, która w latach 1989–2011 rozpatrywała wnioski o zwrot nieruchomości kościelnych. Według danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Komisja rozpatrzyła ponad 3 tys. spraw, przekazując Kościołowi nieruchomości lub rekompensaty finansowe o znacznej wartości.

Wprowadzenie art. 70a było kolejnym elementem tego procesu, który miał ułatwić funkcjonowanie Kościoła na terenach przyłączonych do Polski po II wojnie światowej.