Na to pytanie odpowiada Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 4 grudnia 2025 r. w sprawach połączonych C-580/23 oraz C-795/23. Płynące z niego wnioski są istotne dla producentów, projektantów i sprzedawców mebli.

Funkcja użytkowa nie wyklucza ochrony prawnoautorskiej

Przedmioty sztuki użytkowej, takie jak meble, w pierwszej kolejności pełnią funkcję użytkową. Ich wygląd w dużej mierze jest podyktowany wymogami technicznymi, funkcjonalnością, bezpieczeństwem oraz obowiązującymi normami. Wobec tego pole dla twórczej swobody projektanta jest ograniczone. A to rodziło niepewność, czy meble mogą być uznane za utwór w rozumieniu prawa autorskiego.

TSUE zdecydowanie rozwiał te wątpliwości. Wskazał: sam fakt technicznych uwarunkowań projektu nie wyklucza ochrony prawnoautorskiej, jeśli autor miał możliwość dokonania swobodnych i twórczych wyborów, które znajdują wyraz w końcowej formie przedmiotu.

Dwie sprawy, wspólny problem

Wyrok zapadł na tle dwóch głośnych sporów.

▶ Sprawa C-580/23 dotyczyła zarzutu naruszenia praw autorskich przez grupę spółek Mio, które miały sprzedawać stoły niemalże identyczne ze stołami marki Asplundu.

▶ Sprawa C-795/23 dotyczyła kultowego systemu modułowych mebli z lat 60. XX w. Ich producent – USM Haller – zarzucił firmie konektra GmbH sprzedaż części zamiennych do systemu USM Haller oraz oferowanie własnych systemów mebli identycznych z oryginałem.

Obie sprawy trafiły do TSUE w trybie prejudycjalnym. Kluczowe pytania dotyczyły:

  • relacji między ochroną wzoru a ochroną prawnoautorską,
  • kryteriów oceny oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej oraz
  • zakresu ochrony i zasad oceny naruszenia prawa autorskiego.

Najważniejsze wnioski trybunału

Z wyroku TSUE wynika przede wszystkim:

1. Przedmiot sztuki użytkowej może korzystać z ochrony wzorów użytkowych oraz ochrony prawnoautorskej, ale każda z nich podlega własnym, odrębnym kryteriom.

2. Przedmiot sztuki użytkowej spełniający przesłankę oryginalności może korzystać z ochrony prawno autorskiej, nawet jeżeli opracowanie go było po części uwarunkowane wymogami technicznymi. Warunkiem jest to, aby te wymogi nie przeszkodziły autorowi w podjęciu swobodnych, twórczych decyzji przy opracowywaniu przedmiotu sztuki użytkowej.

3. Przy badaniu oryginalności przedmiotów sztuki użytkowej stosuje się takie same kryteria jak dla innych rodzajów utworów, bez stosowania surowszych wymogów oryginal ności.

4. Badając oryginalność przedmiotu sztuki użytkowej, należy ustalić, które elementy jego wyglądu są wynikiem swobodnych, twórczych wyborów autora. Można wziąć pod uwagę proces twórczy i zamiary autora, pod warunkiem że są one widoczne w gotowym przedmiocie.

5. Wykorzystanie przez autora przedmiotu sztuki użytkowej już dostępnych form, nie wyklucza samo w sobie oryginalności powstałego utworu. Przedmiot składający się wyłącznie z dostępnych form może bowiem być oryginalny, jeżeli autor wyraził swoje wybory twórcze w układzie tych form.

• Jak bada się naruszenie prawa autorskiego w przypadku mebli?

TSUE podkreślił, że kryteria oceny naruszenia praw autorskich różnią się od kryteriów stosowanych przy ochronie wzorów przemysłowych. Dla oceny naruszenia praw autorskich nie stosuje się kryterium ogólnego wrażenia wywoływanego przez przedmioty, właściwego dla ochrony wzorów przemysłowych. Kluczowe jest ustalenie, czy oryginalne elementy twórcze przedmiotu sztuki użytkowej zostały rozpoznawalnie odwzorowane w przedmiocie rzekomo naruszającym prawa autorskie.

Zakres ochrony prawnoautorskiej nie zależy od stopnia swobody twórczej autora, a zatem zakres ochrony przedmiotów sztuki użytkowej nie może być węższy od zakresu ochrony, z której korzysta jakikolwiek inny utwór.

Przy ocenie naruszenia nie ma znaczenia istnienie różnych form pozwalających na osiągnięcie tego samego efektu technicznego ani wola domniemanego naruszyciela.

Inspiracja a naruszenie – gdzie przebiega granica?

Z wyroku TSUE wynika, że jeżeli dwa przedmioty czerpią inspirację z tego samego utworu lub wcześniejszego wzoru, naruszenie prawa autorskiego może dotyczyć wyłącznie przejęcia nowych, oryginalnych elementów twórczych zawartych w utworze pochodnym. Podążanie za tym samym trendem lub nurtem stylistycznym nie jest naruszeniem, jeśli nie dochodzi do skopiowania konkretnych, rozpoznawalnych elementów twórczych wcześniejszego utworu.

Ważne! Możliwość podobnej twórczości w przypadku przedmiotów sztuki użytkowej, w której możliwości kreatywne są ograniczone ze względów technicznych, nie może uzasadniać odmowy ochrony prawnoautorskiej. ©℗