wróć do działu: Prawo
Fundusz – to zasób środków finansowych bądź majątkowych przeznaczonych na jakiś cel lub na pokrycie kosztów różnego typu działalności, np. artystycznej lub gospodarczej. Jest to także instytucja rozporządzająca takimi środkami. Przepisy prawa regulują źródła dochodów poszczególnych funduszy oraz cele, na jakie zostaną wykorzystane.
Fundusz może istnieć jako odrębna jednostka organizacyjna utworzona przez państwo, np. państwowe fundusze celowe, takie jak Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Bankowy Fundusz Gwarancyjny czy też Fundusz Promocji Twórczości, może być również obowiązkowym albo dobrowolnym elementem gospodarki innych podmiotów, zwłaszcza gospodarczych. Przykładem takiego obowiązkowego funduszu jest istniejący w prawie wszystkich zakładach pracy zakładowy fundusz świadczeń socjalnych. Przykładem funduszu dobrowolnego może być fundusz pożyczkowy lub fundusz dobroczynny.
Fundusz tworzy się dla jakiegoś określonego celu lub dla potrzeby sfinansowania określonych działań – tzw. fundusz celowy. Do tej grupy funduszy zaliczamy: fundusz inwestycyjny, fundusz powierniczy, fundusz na nieprzewidziane zdarzenia itp. Takie fundusze określa się mianem funduszy w ścisłym tego słowa znaczeniu. Istnieją również tzw. fundusze idealne, będące wykazem posiadanego majątku trwałego, oraz będące wynikiem wypracowanego zysku danego podmiotu.
Fundusz alimentacyjny – instytucja aktualnie niewystępująca w polskim systemie prawnym. Istniał w Polsce w latach 1974–2004 na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, która tworzyła fundusz alimentacyjny oraz określała zasady jego funkcjonowania. Celem ustawy o funduszu alimentacyjnym było „wzmożenie opieki nad dziećmi i innymi osobami znajdującymi się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych oraz zwiększenie odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji”. Fundusz przeznaczony był na wypłatę świadczeń pieniężnych dla dzieci i innych osób „w przypadku niemożności wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych”. Ratio legis funduszu było zatem przychodzenie z pomocą materialną w tych wszystkich sytuacjach, w których faktyczne wykonanie wyroków orzekających alimenty z najrozmaitszych powodów napotykało trudności. Dysponentem funduszu był ZUS, którego organy zajmowały się ustalaniem świadczeń oraz ich wypłatą. Fundusz zniesiony został 1 maja 2004 r. na mocy przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, która wprowadziła nowe zasady udzielania pomocy osobom samotnie wychowującym dzieci. W związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r., stwierdzającym niezgodność niektórych regulacji tej ustawy z konstytucyjnymi zasadami równości oraz ochrony rodziny i małżeństwa, jak również w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, ustawa o świadczeniach rodzinnych została istotnie znowelizowana, zaś zasady wypłacania pomocy osobom, które w poprzednim systemie kwalifikowały się do korzystania ze świadczeń z funduszu, uległy dalszej modyfikacji. W środkach masowego przekazu oraz na forach organizacji społecznych trwa dyskusja na temat przywrócenia w polskim systemie prawnym funduszu – w zmodernizowanej i uaktualnionej postaci. Pomimo licznych mankamentów, przez prawie 30 lat fundusz był jedyną instytucją gwarantującą środki utrzymania wielu osobom faktycznie pozbawionym alimentacji – w tym przede wszystkim dzieciom – poprzez regularną, comiesięczną wypłatę alimentów. Pewną odpowiedź na tę dyskusję stanowi projekt ustawy o gminnym funduszu alimentacyjnym.
Fundusz inwestycyjny – podmiot utworzony zgodnie z ustawą o funduszach inwestycyjnych, którego majątek, podzielony na jednostki uczestnictwa, tworzony jest w drodze dokonywania przez uczestników funduszu wpłat oraz w drodze nabywania przez fundusz środków w trakcie prowadzenia swojej działalności. Podstawowym zadaniem funduszu inwestycyjnego jest lokowanie zebranych środków w ściśle określone aktywa (obligacje, bony skarbowe, akcje). Jednostki uczestnictwa podlegają zasadniczo codziennej wycenie i zapisywane są wraz z innymi informacjami na temat uczestnika w rejestrze uczestników funduszu. Biorąc pod uwagę kryterium ograniczeń inwestycyjnych i łatwość dostępu do funduszu dla potencjalnych uczestników, wyróżnia się:
Decyzja o przystąpieniu powinna zostać podjęta w przypadku chęci dokonania średnio- lub długoterminowej inwestycji (zazwyczaj zyski pojawiają się po upływie określonego czasu). Należy również pamiętać, że fundusz inwestycyjny jest zasadniczo bardziej opłacalną, a zarazem bardziej ryzykowną formą inwestowania niż lokata bankowa. Wybór funduszu: każdy fundusz ma swój określony portfel inwestycyjny – im więcej inwestycji w obligacje, tym mniejsze ryzyko dla uczestnika funduszu (np. fundusz obligacyjny, pieniężny lub fundusz stabilnego wzrostu), z kolei więcej inwestycji w akcje zwiększa ryzyko inwestycyjne, ale daje zarazem większą możliwość zysku (np. fundusz zrównoważony lub fundusz akcji). Zakup jednostek funduszu: może być dokonany w domach maklerskich, w siedzibach oddziałów banków lub w bankach internetowych. Wpłaty na fundusz: zazwyczaj w danym funduszu określona jest wpłata minimalna (wiele funduszy przewiduje wpłaty minimalne na poziomie 50–100 zł). Opłaty: uczestnik wnosi na początku opłatę manipulacyjną za przystąpienie do funduszu (stanowiącą proc. dokonanej wpłaty na fundusz, przy czym im większa wpłata, tym zazwyczaj mniejsza opłata manipulacyjna), a następnie w trakcie uczestnictwa w funduszu zobowiązany jest do uiszczania opłat za zarządzanie jego środkami; należy pamiętać, że najwyższe opłaty mają fundusze akcyjne (agresywne), zaś najmniejsze – fundusze obligacyjne, tj. fundusze o niewielkim stopniu ryzyka inwestycji. Możliwość wystąpienia z otwartego funduszu inwestycyjnego:
Bankowy Fundusz Gwarancyjny – instytucja mająca na celu ochronę środków pieniężnych zgromadzonych w bankach oraz zapobieganie ich upadłości. Prowadzi działalność gwarancyjną, pomocową, kontrolną i badawczą.
Fundusz Promocji Twórczości – państwowy fundusz celowy, który został powołany do życia na mocy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Celem funduszu jest przyznawanie stypendiów i pomocy socjalnej twórcom, dofinansowanie kosztów wydań utworów o szczególnym znaczeniu dla kultury i nauki polskiej oraz wydań dla niewidomych.
| Wniosek | Stypendium da twórcy | Dofinansowanie do wydań utworów o szczególnym znaczeniu dla kultury i nauki polskiej oraz wydań dla niewidomych | Pomoc socjalna dla twórcy |
| Niezbędne dane: | 1) dane osobowe kandydata; 2) informacje o jego dorobku twórczym oraz dokumentacja zawierająca przykłady twórczości artystycznej z ostatnich trzech lat; 3) program stypendium obejmujący plan pracy kandydata w okresie pobierania stypendium; 4) wnioskowany okres stypendium | 1) imię i nazwisko oraz miejsce zamieszkania i adres wnioskodawcy będącego osobą fizyczną lub nazwa oraz siedziba i adres wnioskodawcy niebędącego osobą fizyczną; 2) określenie przeznaczenia środków finansowych, terminy rozpoczęcia, zakończenia oraz stan zaawansowania pracy, na którą mają być przyznane; 3) wysokość wnioskowanych środków finansowych wraz z kalkulacją wstępną; 4) wnioskowane terminy wypłat | 1) dane osobowe tówrcy; 2) informacje o jego dorobku twórczym; 3) informacje o sytuacji materialnej twórcy wraz z jego oświadczeniem o dochodach w okresie ostatnich dwunatu miesięcy; |
| Data złożenia wniosku: | do 30 stycznia | do 30 stycznia | w każdym czasie |
| Rodzaj pomocy: | stypendium roczne, półroczne lub kwartalne, w uzasadnionych przypadkach jednorazowe | pokrycie w całości lub w części kosztów | jednorazowa pomoc socjalna |
O przyznaniu środków z funduszu decyduje minister kultury i sztuki po zasięgnięciu opinii specjalnej komisji opiniującej wnioski. Uprawnionymi do korzystania są twórcy oraz wydawcy, ci ostatni jedynie, jeśli realizowane przez nich wydania uznane zostaną za wydania utworów o szczególnym znaczeniu dla kultury i nauki lub jeśli są to wydania dla niewidomych. Nie mogą natomiast ubiegać się o przyznanie środków z funduszu uprawnieni z tytułu praw pokrewnych, w tym artyści wykonawcy, oraz inni niż twórcy pierwotnie uprawnieni z tytułu prawa autorskiego. Przychodami funduszu są opłaty uiszczane przez producentów i wydawców egzemplarzy utworów literackich, muzycznych, plastycznych, fotograficznych i kartograficznych, których czas ochrony autorskich praw majątkowych upłynął. Są oni obowiązani do przekazywania na rzecz funduszu wpłaty wynoszącej od 5 proc. do 8 proc. wpływów brutto (obecnie 5 proc.), bez uwzględnienia podatku od towarów i usług ze sprzedaży egzemplarzy tych utworów.
Dalsze źródło dochodów funduszu stanowią kary pieniężne. Twórca może domagać się, by sprawca zawinionego naruszenia jego autorskich praw majątkowych, dokonanego w ramach działalności gospodarczej, uiścił odpowiednią sumę pieniężną z przeznaczeniem na fundusz. Suma ta nie może być niższa niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia. Źródłem przychodów funduszu są również dobrowolne wpłaty, zapisy i darowizny oraz inne wpływy. Z wnioskiem o przyznanie środków z funduszu mogą wystąpić: twórca, wydawca, producent, instytucja kultury, organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi oraz stowarzyszenie twórcze.
Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – to państwowy fundusz celowy powołany w celu realizacji zadań z zakresu ubezpieczenia społecznego, czyli wyodrębniony zasób środków majątkowych przeznaczonych dla realizacji zadań ubezpieczenia społecznego zgodnie z ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Funduszem Ubezpieczeń Społecznych zarządza na bieżąco zarząd Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyodrębnia się następujące fundusze:
Jednym z rodzajów przychodów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest składka na ubezpieczenie społeczne ewidencjonowana na koncie ubezpieczonego.
Fundusze europejskie (unijne) – instrumenty finansowania polityki regionalnej Unii Europejskiej wspierające zadania zmierzające do osiągnięcia spójności społeczno- ekonomicznej oraz stałego zmniejszania nierówności w rozwoju regionów. Obecnie zalicza się do nich głównie Fundusze Strukturalne oraz Fundusz Spójności.
Stworzone na podstawie różnych podstaw prawnych, służą realizacji celów polityki strukturalnej, które w latach 2000–2006 obejmują:
Obecnie działają 4 Fundusze Strukturalne:
Został utworzony w 1994 r. na okres przejściowy (jego funkcjonowanie początkowo przewidziano na lata 1993–1999, później przedłużono do 2006 r.) jako wynik decyzji o konieczności stworzenia dodatkowego instrumentu finansowego wspierania gospodarczej i społecznej spójności w dziedzinie ochrony środowiska i transportu. Pomoc z funduszu nie ma charakteru regionalnego, udzielana jest dla pojedynczych projektów i nie może być łączona z elementami programów wspieranych z Funduszy Strukturalnych.
Jacek Wilk, Kazimierz Niemirowicz-Szczytt, Anna Ratajczyk, Marta Karmińska, Tomasz Rogalski, Anna Łukasiewicz, Monika Sojda, Barbara Myćka -
Kancelaria Gide Loyrette Nouel
Podstawa prawna
