Podstawowe zasady regulujące trwałość stosunków zobowiązaniowych zawarto w kodeksie cywilnym (dalej: k.c.). Zgodnie z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Z art. 354 k.c. wynika zaś, że „dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – także w sposób odpowiadający tym zwyczajom. W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel”.
Zasada trwałości umów
W orzecznictwie sądowym akcentuje się, że umowa jako wynik konsensusu stron stanowi wyraz ich uprawnienia do kształtowania własnej sytuacji prawnej, a prawa podmiotowe (roszczenia) wynikające z umowy powinny być respektowane przez kontrahenta. Zasada pacta sunt servanda znajduje potwierdzenie kodeksowe, np. w art. 353 par. 1 k.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt I ACa 716/19). Jednocześnie na uwagę zasługuje to, że ustawodawca dopuścił w pewnych sytuacjach możliwość modyfikacji postanowień już zawartej umowy. Wyrazem tego jest art. 3571 k.c., który mówi, że „jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy”.
Specyfika zamówień publicznych
Uszczegółowienie zasad zawierania umów dotyczących zamówień publicznych ma miejsce w regulacjach prawa zamówień publicznych (dalej: p.z.p.). Z podanych tam przepisów wynika m.in., że zamawiający i wykonawca wybrany w postępowaniu o udzielenie zamówienia obowiązani są współdziałać przy wykonaniu umowy w sprawie zamówienia publicznego w celu należytej realizacji zamówienia.
Co istotne, również w przypadku zamówień publicznych ustawodawca zdecydował się w pewnych uwarunkowaniach na odstępstwo od wspomnianej zasady trwałości umów. W art. 456 p.z.p. postanowiono, że zamawiający może odstąpić od umowy w terminie 30 dni od dnia powzięcia wiadomości o zaistnieniu istotnej zmiany okoliczności powodującej, że wykonanie umowy nie leży w interesie publicznym, czego nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy, lub dalsze wykonywanie umowy może zagrozić podstawowemu interesowi bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwu publicznemu. Zamawiający zyskał zatem szczególne uprawnienie do odstąpienia od umowy już zawartej z wykonawcą.
Powód musi być istotny
Ustawodawca nie konkretyzuje jednak okoliczności umożliwiających zastosowanie ww. uprawnienia. W praktyce będą więc decydować okoliczności konkretnego przypadku. Z orzecznictwa sądowego wynika, że istotna zmiana okoliczności może mieć swoje źródło w zdarzeniach zarówno natury faktycznej (np. odstąpienie przez gminę od umowy budowy szkoły związane z koniecznością natychmiastowej naprawy szkód popowodziowych), jak i prawnej. Przy czym zmiana okoliczności musi prowadzić do stanu, w którym wykonanie zamówienia nie leży w interesie publicznym. W najbardziej ogólnym ujęciu przyjąć należy, że chodzi o bezcelowość realizacji zamówienia dla interesu publicznego, którego realizację powinien zapewniać zamawiający jako podmiot realizujący zadania publiczne wynikające z przepisów prawa (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 lipca 2011 r., sygn. akt I ACa 13/11).
Podsumowując: w opisanych okolicznościach faktycznych gmina miała prawną możliwość odstąpienia od umowy zawartej z wykonawcą, a uprawnienie takie wynika wprost z prawa zamówień publicznych.
!Zasadzie „pacta sunt servanda” (umów należy dotrzymywać) przeciwstawia się klauzulę „rebus sic stantibus” (skoro sprawy przybrały taki obrót).
Podstawa prawna
• art. 3531, art. 354 oraz art. 3571 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. ‒ Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740; ost.zm. Dz.U. z 2021 r. poz. 1509)
• art. 456 ustawy z 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1129; ost.zm. Dz.U. z 2021 r. poz. 1598)